Brabants dialect in vergetelheid, mogelijk wel belangrijke rol in onderwijs: ‘Niet verwacht dat docenten zo positief zijn’

Nederland kent meer dan zeshonderd dialecten, ook in Noord-Brabant zijn er genoeg. Toch spreken steeds minder mensen dialect, blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam. Kristel Doreleijers, taalwetenschapper aan de Universiteit van Tilburg deed onderzoek naar een oplossing om het Brabantse dialect op een speciale manier in te zetten. “Doe er meer aan op school.” 

“Ik wil het dialect promoten: ik houd er echt van”, vertelt Henri Bouwmans, voorzitter van het Brabants dialectenfestival. Bouwmans is dagelijks bezig met het Brabantse dialect: zo organiseert hij als voorzitter festivals die helemaal in het teken staan van de streektaal. “Eén keer in de twee jaar hebben wij in juli een festival. Daar staan Brabantse artiesten die hun nummers komen zingen. Mensen hoeven daar niks voor te betalen en kunnen lekker een pilske drinken terwijl ze muziek luisteren. Dat doen we om het dialect te promoten.”

Er lopen echter steeds minder mensen warm voor het festival. “In de hoogtijdagen (tussen 2000 en 2004, red.) kwamen er vijf- tot tienduizend mensen naar ons festival, dan jok ik niet”, vertelt Bouwmans. “De laatste keer schat ik alleen dat er maar twee- tot drieduizend mensen waren. Het aantal bezoekers loopt gewoon terug, daar moet je heel eerlijk in zijn.” De directeur baalt ervan dat steeds minder mensen – vooral jongeren – zijn geliefde Brabantse dialect spreken. “Als ik in Friesland, Greuningen of Amsterdam kom, heeft iedereen zijn eigen beleving van de Nederlandse taal. Dat is zó mooi… Ik ben een echt dorpsfiguur en vind het prachtig als mensen in dialect dingen blijven zeggen en benoemen.”

Op lokaal niveau merkt Theo van Iersel, secretaris van Stichting Tilburgse Taol, ook dat het dialect minder in trek is. Normaal gesproken organiseert de stichting jaarlijks een Tilburgs dictee. “De vergrijzing slaat daar inderdaad toe”, ziet Van Iersel. “Het aantal mensen loopt elk jaar terug. Ik geef ook wel eens lezingen over de Tilburgse taal. Dan kom ik meestal uit bij verzorgingshuizen met oude mensen. Die leven dan helemaal op als ze de Tilburgse taal horen of in het Tilburgs kunnen ouwehoeren met elkaar.”

Het is dus een feit dat het Brabantse dialect steeds minder gebruikt wordt. Jos Swanenberg, hoogleraar Diversiteit in taal en cultuur aan de Tilburgse Universiteit, ziet dat de rol van vrijwel alle dialecten afneemt in de huidige maatschappij. “In een wereld die pijlsnel globaliseert speelt het eigenlijk maar een heel klein rolletje. Dialect heeft namelijk nauwelijks meer een functie als moedertaal en dat betekent breed gezegd dat een taal gaat uitsterven.”

 

Onderzoek
Toch kan het Brabantse dialect een nieuwe rol vervullen op Nederlandse scholen. Eén daarvan is om te leren over taal te combineren met het leren van taal. “Bij het eindexamen Nederlands, om een voorbeeld te noemen, gaan de teksten over onderwerpen die totaal niet gerelateerd zijn aan taal, maar eerder aan maatschappijleer”, vertelt taalwetenschapper Kristel Doreleijers, verbonden aan de Universiteit van Tilburg. Dorelijers deed onderzoek naar het Brabantse dialect in het onderwijs. “Leerlingen zijn dus alleen qua vaardigheid met taal bezig, in plaats van inhoudelijk.”

Dorelijers zou dat graag anders willen zien. Op het gebied van meertaligheid kan het Brabantse dialect ook een rol gaan spelen in het onderwijs. “De eisen die er bij Nederlands als schoolvak zijn, die zijn er niet bij spreektaal. In de echte wereld is er veel variatie in taalgebruik en daar is weinig aandacht voor. In dat kader kun je dialect ook onder aandacht brengen op school. Er is echter weinig animo voor het aanleren van dialect en dat begrijp ik. Als het Brabantse dialect afneemt, lijkt het me raar om dat aan scholieren te leren. Je kunt dialect dus wel ter sprake brengen.”

Op welke manier zou Dorelijers dat willen doen? “Je kunt lessen bedenken waarin je meer aandacht besteedt aan de thuistaal door daar opdrachten aan te koppelen. Het zou mooi zijn als inhoud en vaardigheid meer met elkaar vermengd worden, door teksten over dialect of straattaal te lezen.”

Aanbevelingen
In haar onderzoek trekt Dorelijers meerdere conclusies over en doet ze aanbevelingen voor het gebruik van het Brabantse dialect in het onderwijs. De taalwetenschapster ziet bijvoorbeeld dat docenten in Noord-Brabant positief zijn over dialectenonderwijs. Veel leerkrachten ontbreekt het echter aan kennis om het Brabantse dialect ook in te zetten tijdens hun lessen. “Binnen het huidige curriculum moet er meer ruimte moet komen om dit te doen. Docenten kampen met tijdsdruk, omdat leerlingen worden klaargestoomd voor bepaalde eindtermen. Zolang dialect daar geen onderdeel van uitmaakt, wordt het heel moeilijk om als docent het in eigen vrijheid te doen.”

Dorelijers is geen voorstander om dialect als eindterm te gebruiken, maar ze vindt wel dat er meer aandacht voor moet komen. “Binnen het nieuwe curriculum is het wel een ding om meertaligheid meer naar voren te brengen. Dus dialect kan je zien als meertaligheid in Nederland. Dus als je meertaligheid aan de orde wil stellen in het onderwijs, dan zou dialect daar een deel van uit kunnen maken.”

Swanenberg kijkt hier hetzelfde naar. “We moeten het Brabantse dialect inderdaad niet toevoegen aan het curriculum, daar is het echt te klein voor. We moeten meer kijken naar dialect als iets cultureels, om te laten zien dat het niet fout is. Daarvoor hoef je het niet aan het curriculum toe te voegen, maar moet je inderdaad meer kijken naar de inhoud van de teksten die leerlingen moeten leren. Daar kun je meer dialect aan toevoegen.”

Lerarenopleiding

Anne Kerkhoff, docent van de lector taaldidactiek aan de lerarenopleiding van Fontys, verwacht ook dat er in het nieuwe curriculum dat over twee jaar komt meer aandacht is voor dialect en meertaligheid. “Er is nadrukkelijk behoefte aan taalbeschouwing, taalvariatie en ze zijn aan het nadenken over taalgebruik. Ik denk dat je geen school over twee jaar kan vinden die niet meer doet met meertaligheid, waarvan bewezen is dat het goed is voor de taalontwikkeling. Scholen zullen op korte termijn misschien iets minder met dialecten doen, al denk ik wel dat we het regelmatig terug gaan zien.”

Inge Jansen, leerplanontwikkelaar en vakspecialist Nederlands bij Stichting Leerplan Ontwikkeling (SLO), onderschrijft dat er in het onderwijs ingezet wordt op meertaligheid. Hoe de nieuwe lessen er precies uit moeten gaan zien is nog niet duidelijk. “Docenten moeten eerst de kennis en skills krijgen om meertaligheid, en dus ook dialecten, in te zetten in het onderwijs. We zijn daar als SLO nu mee bezig, met een teamsupportagenda. Leraren komen op die manier met elkaar in gesprek over welke rol meertaligheid bij hun school kan spelen. Als we dat stadium voorbij zijn, kunnen we inhoudelijk kijken over hoe we meertaligheid en dialecten willen inzetten.”

Kerkhoff vindt het ook een goed idee om bij tekstverklaring in het Nederlands meer te lezen over dialecten, maar dat is niet het enige. “Ik denk zelf dat het bij andere vakken ook belangrijk is. Er moet meer aandacht komen voor meertaligheid en dialecten. Kijk bijvoorbeeld bij burgerschap. Daar hoort taal ook bij.”

Studenten 

Uit een enquête die is uitgezet onder 68 studenten kwam naar voren dat zij minder positief zijn over het besteden van aandacht aan dialect op school. 

 

 

 

Zo vindt 75 procent van de respondenten dat scholen niet meer aandacht moeten besteden aan de streektaal. Ook een duidelijke wens van de studenten: “Er moet in het curriculum niets vast komen te staan over dialecten, maar gastlessen over de Brabantse taal lijken ons wel leuk.” 

Disclaimer: We hebben deze enquête uitgezet onder studenten rond de 21 jaar. De kanalen die we hebben gebruikt zijn Instagram en Whatsapp. Op deze enquête hadden we 65 antwoorden. De enquête is niet helemaal representatief en dient meer als een indicatie. 

 

Taalwetenschappers, docenten en de SLO staan dus positief tegenover een nieuwe rol van het Brabantse dialect in het onderwijs. Het lijkt er echter op dat studenten er minder trek in hebben. Of scholen de handschoen met betrekking tot dialecten daadwerkelijk zullen oppakken, moet nog blijken. Het lijkt er voor nu in ieder geval wel op dat er iets gaat gebeuren.

De Algemene Onderwijsbond wenste niet inhoudelijk te reageren op dit artikel.

 

Ties Bodde | Onderzoeksredactie

 

Door: Ties Bodde en Nordin ‘t Hart