Sociaal sekswerk is een dienstverlening voor mensen met een beperking, waarbij het hebben van seks niet vanzelfsprekend is. Deze dienstverlening kost gemiddeld €160,- per uur. Hoewel seks volgens de Piramide van Maslow een basisbehoefte is, kan een deel van de doelgroep hier door de kosten niet geregeld gebruik van maken. Zou intimiteit in de gehandicaptenzorg gefinancierd moeten worden door de overheid? De 21-jarige Niek Sies vindt van niet. ‘Ik begrijp dat sekszorg noodzakelijk is voor sommige mensen, maar in mijn ogen mag dat uit eigen zak betaald worden.’

Geschreven door Alisa Stroop en Maartje Swinkels 

Disclaimer: Intimiteit is een breed begrip van verbondenheid, genegenheid en contact. Enkele vormen van intimiteit zijn hand-in-hand zitten, knuffelen, zoenen en seks. Deze dienstverlening wordt uitgedrukt in verschillende begrippen zoals sekszorg, seksuele dienstverlening en (sociaal) sekswerk. Per organisatie worden er andere termen gebruikt. In dit artikel wordt de term ‘sociaal sekswerk’ gebruikt, zo wordt het namelijk ook beschreven in het wetsvoorstel Wet regulering Sekswerk.  

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie heeft ieder mens recht op het nastreven van een bevredigend, veilig en plezierig seksleven. Ook Jos Noordover, beleidsadviseur Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), kaart dit aan: ‘Mensen met een beperking hebben ook seksuele behoeften.’ Hij is van mening dat mensen met een beperking een bijdrage moeten krijgen zodra zij kunnen aantonen waarom sociaal sekswerk voor hen noodzakelijk is en waarom zij het niet kunnen betalen. 

Basisbehoefte 
Piramide van Maslow

Onderaan de Piramide van Maslow – een ordening van universele behoeften van de mens – staan lichamelijke behoeften zoals ademen, eten, drinken, slapen, ontspanning en beweging. Volgens deze theorie behoort ook seks tot de lichamelijke behoeften.

Ymke Kelders, Programmamadewerker Rutgers,  kenniscentrum voor seksualiteit en seksuele gezondheid 

 

Alisa Stroop | Onderzoeksredactie

Kelders vindt ook dat het beeld over seksueel actieve mensen verbreed moet worden. ‘Mensen met een beperking worden al snel gezien als zielig en zorgbehoevend in plaats van als een seksueel wezen.’ Seksuoloog Yuri Ohlrichs is van mening dat elk mens moet leren te genieten van diens eigen lichaam met alle mogelijkheden en binnen de grenzen van de wet. ‘Sommige mensen met een beperking hebben daar sekszorg voor nodig. Iemand met een zware lichamelijke beperking heeft bijvoorbeeld hulp nodig met douchen. Als iemand van jongs af aan zulke lichamelijke zorg gewend is en gewend is om op zo’n functionele manier zich bloot te geven aan mensen, moet diegene zich ervan bewust worden dat hij/zij ook op een seksuele manier aangeraakt kan worden.’  

Sekszorg of sekswerk 

Tot op heden is er juridisch gezien geen verschil tussen prostitutie en sociaal sekswerk, dit staat in het wetsvoorstel Wet regulering Sekswerk. Bij beide beleeft eenieder seksualiteit tegenover een betaling. Wettelijk gezien zou dat betekenen dat wanneer het ene wordt gefinancierd, ook het andere gefinancierd moet worden. Toen Ohlrichs 25 jaar geleden begon als seksuoloog, speelde de discussie over het erkennen van sociaal sekswerk als zorg ook. Uit onze enquête – verspreid onder de gemiddelde Nederlander met 109 respondenten – blijkt dat 64 procent vindt dat ‘zorg’ de juiste benaming is voor sociaal sekswerk. 15 procent zou het prostitutie noemen en 21 procent zou het een andere benaming geven. Ohlrichs: ‘In de loop der jaren is het wel bespreekbaarder geworden. Er moet informatie verspreid worden over het belang van seksualiteit en de hoeveelheid mogelijkheden die daarin zijn. Maar het is vooral belangrijk om te weten dat seks een behoefte is waar de mens recht op heeft, in welke context dan ook.’ 

Seks als fundamenteel recht 

Volgens Amnesty International hebben mensen seksuele en reproductieve rechten. Daarin wordt beschreven dat mensen recht hebben op goede voorlichting over seks; de vrijheid om al dan niet seksueel actief te zijn; vrijheid in de keuze van partner; vrijwilligheid in seksuele relaties. Ohlrichs vindt dat seks een onderdeel is van het leven. ‘Simpel gezegd is seks: prikkels, communicatie en context. Als er op een van die drie gebieden iets ontbreekt dan moet je iets zoeken wat het ondersteunt, daarin kan sekszorg hulp bieden.’   

Het belang van intimiteit in de gehandicaptenzorg 

Klik hier om te luisteren naar de verhalen van de oprichtster van Stichting Snoezelzorg, een cliënt en seksverzorgende.

Beleid 

Pieter ten Broeke, directie Langdurige Zorg, legt uit waarom er tot op heden geen beleid is rondom intimiteit en seksualiteit in de gehandicaptenzorg: ‘Met het programma Volwaardig leven heeft de overheid zich uitgesproken over het belang van toekomstbestendige gehandicaptenzorg. Het is belangrijk dat de zorg goed aansluit bij de zorgvraag van mensen, persoonsgerichte zorg. Hoe de dagelijkse zorg er precies uitziet, wordt in Nederland niet beslist door de overheid, maar door de sector zelf. Een visie op goede zorg en ondersteuning en wat belangrijk is voor de kwaliteit van leven wordt door de sector zelf opgesteld. Organisaties uit de sector beslissen hierover onder andere in het kwaliteitskader gehandicaptenzorg. Zorgaanbieders en –professionals geven dat, in overleg met de cliënt en diens naasten, verder vorm. De rijksoverheid kan bepaalde onderwerpen faciliteren.’ Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) laat op dit moment onderzoek doen naar sekszorg.  

‘Sociaal sekswerk is geen primaire levensbehoefte’
– Mariska Belliot, beleidsmedewerker Sociaal Domein, gemeente Gennep
Gemeente 

Op dit moment is het vergoeden van sociaal sekswerk een gemeentekwestie. Op grond van Gemeentewet artikel 151a kan een gemeente voorschriften stellen met betrekking tot het bedrijfsmatig geven van gelegenheid tot het verrichten van seksuele handelingen met of voor een derde tegen betaling. Gemeentes zijn het dus wettelijk niet verplicht, maar sommige financieren het wel.  

In de gemeente Haarlem kunnen burgers bijzonder bijstand aanvragen voor relationele dienstverlening/sekszorg. Renate van den Brun – Vreken; Senior Kwaliteit; Afdeling Werk en Inkomen; gemeente Haarlem: ‘Allereerst moet er worden vastgesteld of de kosten noodzakelijk zijn. Dit wordt beoordeeld via een medisch onderzoek bij onze contractpartner. Er is in Haarlem tenminste één klant die voor sekszorg een (gedeeltelijke) vergoeding ontvangt. Dit is een kostensoort die niet zo wordt geregistreerd waardoor er meerdere verstrekkingen kunnen zijn, maar van één persoon is dit bij ons bekend.’ Gemeente Gennep vergoedt deze kosten niet, omdat ze sociaal sekswerk niet zien als primaire levensbehoeften. ‘Primaire levensbehoeften zijn voor ons (en ook in het algemeen): kleding, onderdak, voedsel, werk/inkomen’, aldus Mariska Belliot, beleidsmedewerker Sociaal Domein, gemeente Gennep. 

Ontwikkelingen binnen sociaal sekswerk 

 

Vlaamse zorgorganisatie  

In Nederland is er tot op heden geen overheidssteun voor mensen met een beperking als het gaat om intimiteit en seksualiteit. Dat is in Vlaanderen anders. Daar is een overkoepelende, vergunde zorgorganisatie die seksuele dienstverlening aanbiedt, genaamd Aditi vzw. Steven de Weirdt, verantwoordelijke communicatie Aditi vzw, legt uit hoe zij te werk gaan: ‘Wij werken voor een groep mensen die door hun handicap nooit in aanraking komen met intimiteit en seksualiteit als zij niet ondersteund worden door begeleiding. Als zorgorganisatie bieden wij hun deze ondersteuning. We werken op drie niveaus. Ten eerste het duidelijk maken dat seksualiteit een fundamenteel recht is. Ten tweede het bespreekbaar maken van intimiteit en seksualiteit onder zorgpersoneel met behulp van teamondersteuningen en lezingen. Tenslotte, de individuele ondersteuning voor iemand met een beperking.’ 

Voordat Aditi vzw werd gesteund door de overheid was de situatie voor hen volgens De Weirdt moeilijk. ‘Wij hebben een hele periode gewerkt als vrijwilligers, maar door de hoeveelheid vraag was dit niet meer te doen. We haalden onze inkomsten uit lezingen en teamondersteuningen en konden daarmee maximaal twee fulltimewerkers uitbetalen. Dat terwijl er werk was voor zes fulltimewerkers.’ Zes jaar geleden kwam de Vlaamse overheid in beeld. Hierdoor kon Aditi vzw voortbestaan en uitbreiden. ‘Door de financiering is er meer transparantie rondom grensoverschrijdend gedrag in de zorg. Grensoverschrijdend gedrag komt door frustratie, dat kan worden weggenomen door begeleiding en seksuele dienstverlening. De financiering zorgt voor een preventieve gezondheidszorg. Daar wil de overheid in investeren.’ 

(Sexual Citizenship and Disability: Understanding Sexual Support in Policy, Practice and Theory, Julia Bahner, 2020) 

Motie: intimiteit in de gehandicaptenzorg 

Wieke Paulusma, Tweede Kamerlid D66, heeft op 31 mei 2021 de motie ‘intimiteit in de gehandicaptenzorg’ ingediend. Deze is met 142 stemmen aangenomen. De motie heeft ze ingediend omdat ze vindt dat seks een groot onderdeel is van ieders leven. ‘Ik vind het gek dat we daar in de zorg helemaal geen aandacht voor hebben. Het is een lichamelijke basisbehoefte die niet alleen plezierig, maar ook goed is voor je gezondheid en welbevinden. Ik vind dat we in alle delen van de zorg seks bespreekbaarder moeten maken.’

De volgende stap is een rondetafelgesprek over sekszorg met allerlei partijen. Dit is echter uitgesteld naar het eerste kwartaal vanwege coronamaatregelen. ‘Het rondetafelgesprek is er zodat andere fracties meer kennis en begrip krijgen. Het gesprek moet namelijk nog een beetje genormaliseerd worden en ik denk dat we daar als politiek een hele grote rol in hebben. Er hangt nog een hele hype rondom het onderwerp sekszorg, veel mensen zien het als prostitutie. Dat terwijl het voor de doelgroep gewoon een onderdeel is van diens zorgplan en voor veel mannen en vrouwen is het hun beroep. Wanneer Den Haag het op de politieke agenda heeft staan wordt het op andere plekken makkelijker om dit als onderwerp van gesprek te hebben.’ Naast de politieke agenda wil Paulusma ook dat er meer aandacht komt over dit onderwerp in zorgopleidingen en vindt ze dat de politiek moet kijken naar de financiering. ‘In sommige gemeentes wordt sekszorg wel vergoed door ingewikkeld bedachte constructies van creatieve wethouders, maar eigenlijk moet dit landelijk worden geregeld zodat het niet uitmaakt in welke gemeente je woont of je het wel of niet vergoedt krijgt.’  

Forum voor Democratie en de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) zijn de twee partijen die tegen de motie hebben gestemd. In een reactie hierop laat de SGP weten dat ze vindt dat de overheid uiteraard een taak heeft bij het bevorderen van de volksgezondheid. ‘Wij zijn echter van mening dat intimiteit en plezier buiten die overheidstaak valt. Daarom hebben we de motie niet gesteund.’ Forum voor Democratie heeft niet op tijd gereageerd.  

‘Ik heb liever dat mensen fijne seks hebben en daardoor minder medicijnen nodig hebben’
– Wieke Paulusma, indiener van de motie: intimiteit in de gehandicaptenzorg
Sociaal sekswerk als zorg erkend 

Paulusma weet niet of de politiek laat is met het adresseren van het onderwerp intimiteit in de gehandicaptenzorg, maar denkt dat het voorheen nog geen plek heeft gekregen. ‘We vinden het heel normaal als iemand geholpen moet worden met douchen, maar dat geldt niet voor sekszorg. Dat is geen verwijt, maar ik denk dat dat te maken heeft met hoe de samenleving zich ontwikkeld en hoe vrij en onvrij erover gesproken wordt.’ Paulusma vindt het heel belangrijk dat sekszorg erkend moet worden als zorg.  Ze denkt dat het leven voor de doelgroep leuker wordt als zij plezier kunnen hebben aan seks of seksuele activiteiten. ‘Seks doet ook iets met mensen; hoe ze zich voelen, gedragen en hoe ze herstellen.’ Wel geeft het Tweede Kamerlid aan dat er nog goed moet worden onderzocht wat sekszorg doet met zorg- of medicijngebruik. ‘Ik heb liever dat mensen fijne seks hebben en daardoor minder medicijnen nodig hebben.’ 

‘Birgit Welink (Ada) en Tim Helderman in ‘ADA’, een film van Fabuch Social Cinema’  
Vergoeding 

Oskar Roemeling, universitair docent Economie en Bedrijfskunde in Groningen, is van mening dat het moeilijk is om geld vrij te maken voor dit type zorg met het huidige kabinet. ‘Wanneer dat geen optie is moet er ergens op worden bezuinigd en dat resulteert in minder geld voor andere zorgdomeinen. Het een en ander hangt ook samen hoe er naar gezondheid wordt gekeken. Een basisidee is dat gezondheid vrij is van ziekten, maar zo zien we het in feite niet meer.’ Roemeling legt uit dat welbevinden, gelukkig zijn en in staat zijn te doen wat je wil doen nu ook wordt gezien als gezondheid. ‘Met een breed perspectief op gezondheid is het wel zo dat je zou kunnen stellen dat een vervuld seksleven er ook bij hoort, ook voor deze doelgroep.Ook seksuoloog Ohlrichs benoemt dit: ‘Zodra het gaat over inclusiviteit, gelijkwaardigheid en gelijke kansen bieden aan iedereen, mag er bij mensen met een beperking die wat extra hulp nodig hebben bij het ontdekken van hun seksualiteit een vergoeding tegenover staan.’  

Volgens Paulusma is het rondetafelgesprek belangrijk, omdat de politiek dan vanuit het werkveld te horen krijgt wat helpt en welke ideeën zij hebben betreft vergoedingen. ‘Wij als Nederlanders draaien op voor wat de overheid financiert door belastingen en onze zorgpremie. Als sekszorg zou worden gefinancierd zijn er twee opties; Nederlanders moeten meer belasting gaan betalen of de overheid moet binnen de huidige uitgaven kijken naar mogelijke middelen om het wel te financieren. Iemands beperking hoeft niets te zeggen over zijn/haar inkomen. Ik vind het daardoor geen gekke gedachte dat er, afhankelijk van het inkomen, een eigen bijdrage kan worden gevraagd. Mocht dat het geval zijn moet er ook worden bepaald wat dat tarief zal zijn. Voor heel veel diensten in de zorg hebben we tarieven afgesproken, dus dat zou voor dit ook moeten.’  

Overheidssteun: realistisch of niet?  

Personen met een handicap krijgen in Vlaanderen een persoonsvolgend budget. Hiermee kunnen zij hun zorg inkopen en dus het voortraject, de begeleiding en het consult betalen. De daadwerkelijke seksuele dienstverlening kost bij Aditi vzw €100,- en betaalt de cliënt zelf. ‘De volgende stap voor Aditi vzw is om een deel van de seksuele dienstverlening ook binnen het persoonsvolgend budget vergoed te krijgen’, aldus De Weirdt. Zijn advies voor Nederland is: ‘Begin bij het begin en dat is om deze dienstverlening als zorg te erkennen. Stapje voor stapje krijg je de overheid mee.’ Volgens Paulusma is een vergoeding voor sociaal sekswerk een discussie waar politiek Den Haag nog niet is. ‘De eerste stap is het rondetafelgesprek, dat zal ons veel input geven. Er is nog zoveel onwetendheid over dit onderwerp.’