Dion Roessen en Nola Zagers

Bilal Wahib, Johan Derksen en J.K. Rowling zijn veelbesproken figuren het afgelopen jaar. Deze personen deden uitspraken die volgens veel mensen niet door de beugel kunnen. De personen worden aan de ‘digitale schandpaal’ genageld, maar is dat wel eerlijk?

De zogenaamde ‘cancel culture’ is een begrip dat inhoudt dat een persoon wordt terechtgewezen op zijn of haar controversiële uitspraken. De uitspraken of handelingen worden gezien als kwetsend, intimiderend of beledigend, waardoor mensen via sociale media het publiek oproepen om de persoon in kwestie te boycotten. Een goed voorbeeld is: Roddelpraat. Roddelpraat is een online YouTube programma van Jan Roos en Dennis Schouten. Het programma werd uitgesloten van de Televizierring. De redactie van de prijs liet schriftelijk weten dat Roos en Schouten niet meer mee mogen doen, omdat het programma kwetsbare groepen beledigd en in een hoek zou plaatsen. Het programma heeft echter wekelijks meer dan 300.000 kijkers en had een goede kans om te winnen. Het duo spande een kort geding tegen Televizier. De rechter besliste in het voordeel van Roddelpraat en vond dat het programma onrechtmatig was uitgesloten voor deze ‘publieksprijs’. Er werd echter ook beslist dat Televizier het presentatieduo niet opnieuw toe moest laten als genomineerden voor de prijs. Jan Roos vertelt: ”We zijn neergezet als mensen die aan de lopende band discrimineren en als racisten, dat is niet bepaald goed voor je CV. Het is al helemaal jammer, omdat de rechter later besliste dat wij onrechtmatig zijn uitgesloten. Die prijs is in principe nu ook geen moer meer waard. Wij hadden deze ‘publieksprijs’ gewoon gewonnen en Televizier vindt ons niet leuk en sluit ons buiten.”

Geschiedenis

Het lijkt erop dat de ‘cancel culture’ een nieuw fenomeen is dat de laatste jaren sterk is toegenomen door sociale media. Het ‘cancelen’ van een persoon is echter iets wat honderden jaren geleden al gebeurde. Een voorbeeld hiervan is legeraanvoerder Themistocles die verbannen werd uit Athene, omdat hij te machtig werd. Ook in de politiek kan er door middel van een motie van wantrouwen iemand ‘gecanceld’ worden.

De term ‘cancelen’ is voor velen een nieuw begrip, maar in de jaren 80 werd het woord ‘cancel’ gebruikt om aan te geven dat een relatie voorbij was. Later in 1991 werd de term gebruikt in een scène van de film New Jack City. Tegenwoordig linken we de oorsprong van de ‘cancel culture’ aan de ‘#MeToo’ beweging die begon in oktober 2017. Deze beweging zorgde voor veel mainstream media-aandacht, waardoor de ‘cancel culture’ voor het eerst echt vorm kreeg. Dankzij sociale media is de ‘cancel culture’ een veelbesproken fenomeen geworden waar veel kritiek op geleverd wordt. Het ‘cancelen’ van iemand gaat namelijk zo makkelijk dat je met één hashtag een einde aan iemands carrière kan maken. Een voorbeeld hiervan is Taylor Swift. De Amerikaanse zangeres kreeg door de hashtag ‘#TaylorSwiftisoverparty’ een wervelwind aan kritiek over zich heen. De zangeres was door dit voorval een jaar lang niet meer in de belangstelling. Dit leidde uiteindelijk in een comeback die zoveel aandacht kreeg van de media, dat het juist een boost was voor haar carrière. Zo loopt het echter niet bij iedereen af. Amerikaanse presentatrice Ellen DeGeneres kreeg in de zomer van 2020 beschuldigingen van intimidatie, racisme en pesterijen van voormalige werknemers. Dit werd onderzocht en na het onderzoek vertrokken drie leidinggevenden en gingen de kijkcijfers van ‘The Ellen Show’ flink omlaag. DeGeneres heeft inmiddels aangekondigd na 19 seizoenen te stoppen met haar show.

Onderzoek

De onderzoeksredactie deed ook eigen onderzoek naar de ‘cancel culture’. En het geven van meningen in de privésfeer, online en in onbekende omgevingen. We ondervroegen in totaal 82 mensen. De uitkomsten van dit onderzoek staan in de infographic hieronder.

De conclusie die we uit dit onderzoek kunnen trekken is dat jongeren licht beïnvloed worden in hun doen en laten door deze ‘cancel culture’.

Storm 

Jos de Mul, hoogleraar wijsgerige antropologie, vertelt: ”De ‘cancel culture’ heeft ook wel goede dingen veroorzaakt. De ‘#metoo’ beweging is een goed voorbeeld hiervan. Het initiatief heeft ervoor gezorgd dat slachtoffers van seksuele intimidatie hun verhaal naar buiten durfden te brengen. Daders, waaronder ook Harvey Weinstein en Bill Cosby, werden ‘gecanceld”’. De ‘cancel culture’ kan dus als signaalfunctie wat goeds hebben, zoals in het hierboven genoemde voorbeeld. Mensen met veel macht die dingen doen die niet door de beugel kunnen de les leren, maar tegenwoordig worden ook mensen met een afwijkende mening of controversiële uitspraken aan de publieke schandpaal genageld. Een voorbeeld hiervan is Johan Derksen die tijdens de lente van 2020, een rel veroorzaakte. Tijdens de show werd er gepraat over de antiracismedemonstraties in Nederland. Derksen reageerde op een getoonde foto van een demonstrant verkleed als zwarte piet. Hij vroeg zich af of Akwasi echt niet aanwezig was. Dit leidde tot een grote mediarel. Adverteerders trokken zich terug, het presentatie trio kreeg ruzie en het programma leek zijn beste tijd gehad te hebben. Toen de storm over Akwasi was overgewaaid ging het programma eigenlijk verder als vanouds.

”In een samenleving moet je de discussie met elkaar kunnen aangaan, de ‘cancel culture’ maakt dit vrij lastig”

Moeten we afrekenen met de ‘cancel culture’?

De Mul zegt hierover het volgende, ”In een samenleving moet je de discussie met elkaar kunnen aangaan. De ‘cancel culture’ maakt dit vrij lastig. Mensen gaan snel de confrontatie aan, maar zoeken niet naar de dialoog. Het boycotten van mensen heeft een signaalfunctie, maar het moet daar niet bij blijven staan. Iemand kan iets anders vinden dan jij en dat moet kunnen. Het hebben van verschillende meningen, de vrijheid van meningsuiting en het publieke debat zijn namelijk kernwaardes van de Nederlandse samenleving. Om nog een keer terug te komen op de signaalfunctie die de ‘cancel culture’ heeft, is het goed om dingen aan te kaarten die niet door de beugel kunnen. Wie bepaalt er echter wanneer iets niet door de beugel kan? Mensen spelen voor eigen rechter en sluiten mensen uit als ze niet hetzelfde denken over bepaalde dingen. “Wanneer iets beledigen is, is vrij subjectief. Is vrijheid van meningsuiting ook het beledigen van anderen?” Hans Teeuwen, comedian, zei ooit in een interview bij het eenmalige programma ‘Bimbo’s en boerka’s’ tegen de meiden van Halal, drie moslimvrouwen, dat beledigd voelen een keuze is. Dit gesprek ontstond, omdat Teeuwen tijdens de onthulling van het standbeeld voor de vermoorde Theo van Gogh een toespraak hield waarin hij verschillende geloven op de hak nam. Wij van de onderzoeksredactie gingen het gesprek aan met jongeren over de vrijheid van meningsuiting en hoe ver deze dan mag gaan. Zijn er grenzen?

Identiteitspolitiek

Jos de Mul vertelt: ‘’De identiteitspolitiek, erkenning vragen voor het anders zijn dan de rest, heeft een groot aandeel gehad in de aanleiding van de ‘cancel culture’. Dit is anders dan emancipatiebewegingen in het verleden. Mensen voelden zich destijds achtergesteld en wilden erkend worden als een deel van de samenleving. Identiteitspolitiek is vaak gebaseerd op het feit dat je als anders zijn erkent wilt worden.” Een voorbeeld hiervan is de LGBTQ+ gemeenschap. De wijsgerige antropoloog vertelt: ”Mensen die niet tot die bepaalde groep behoren, mogen zich er ook niet over uitlaten volgens hen. In de Verenigde Staten kregen blanke kunstenaars een wervelwind aan kritiek doordat ze opkwamen voor zwarte thema’s. Dit omdat het niet hun gevecht is.”

”Door de verharding van de discussie en het boycotten van mensen dreigen er eilanden te ontstaan.”

Het gevaar van de cultuur

”Door de verharding van de discussie en het boycotten van mensen dreigen er eilanden te ontstaan”, vertelt de Mul. Sociale media versterken dit ook erg. Op het moment dat je verschillende media hebt, met allerlei bubbels, heeft iedereen andere idealen en opvattingen. De jonge progressieve activisten die zich bewust zijn van maatschappelijk onrecht (ook wel ‘wokeness’ genoemd), krijgen andere berichten op de tijdlijn te zien dan wat een oude conservatieve man te zien krijgt.

Het gevaar is dat je een tweedeling krijgt van groepen mensen die elkaar liever willen ‘cancelen’ dan dat ze tegenover elkaar gaan staan om een publiek debat te voeren.

Media en maatschappij in de afrekencultuur