Door Joppe te Lindert en Chris Bruil

De nachtbril. Waar hij precies vandaan komt lijkt niemand te weten. Hij zou bedacht zijn door een Nederlander of een Fransman. Ook de werking ervan blijkt lastig te achterhalen. De bril met gele glazen moet ‘s nachts achter het stuur een beter zicht geven, maar niet iedereen ervaart dat. Hoe zit dat? Tijd om een scherper beeld te krijgen van de nachtbril.

Wie op Google het woord ‘nachtbril’ intikt, komt al snel vele voorbeelden tegen van monturen met gele glazen. Meestal heb je voor rond de twintig euro zo’n nachtbril. Eén ding hebben alle brillen gemeen: gele glazen. Die zorgen volgens de fabrikanten voor een comfortabeler en veiliger gevoel achter het stuur ‘s nachts. Volgens Zeiss, een grote internationale brillenfabrikant, voelen mensen zich onzeker, ongemakkelijk en gestrest tijdens het rijden. Dit is vooral onder moeilijke licht- en weersomstandigheden zoals bij neerslag en mist, tijdens schemering of in het donker. Autorijden kan volgens de fabrikant voor iedereen een uitdaging zijn.

Kegels en staven

Er verandert inderdaad nogal wat met onze ogen als het nacht wordt. Volgens oogarts prof. dr. Mies van Genderen duurt het 30 minuten voordat je echt goed kunt zien in het donker. ‘Je zult vast herkennen dat je even moet wennen aan een plotselinge donkere ruimte. Dat zit zo. Je oog heeft twee verschillende fotoreceptoren: kegels en staven. Die passen zich aan naarmate het donkerder wordt, dat heet donkeradaptatie. Met de kegels kijk je overdag en zie je kleuren en details. De staven nemen het over naarmate het donker wordt, alleen zie je er geen kleuren en details mee. Probeer maar eens een boek te lezen in het donker.’

Nachtblindheid

We zien ‘s nachts dus een stuk minder details dan overdag. ‘Ik ben nachtblind’, zeggen veel mensen dan. De kans dat je echt nachtblind bent is echter uiterst klein. Er zijn ongeveer 5000 mensen in Nederland die echt nachtblind zijn. Die mensen zien ‘s nachts niks meer door een netvliesaandoening. ‘In de volksmond is nachtblindheid iets heel anders’, zegt Van Genderen. ‘Mensen gooien alle ongemakken met zien in het donker op nachtblindheid. Wat ze eigenlijk bedoelen is strooilicht, dan valt het licht niet meer netjes op het netvlies waardoor je minder goed je omgeving ziet. Vooral vijftigplussers hebben daar last van. Als je in de winter met een bevroren ruit rijdt en je hebt tegenlicht, dan zie je geen fluit, dat effect heeft strooilicht. Waar die gele brillen voor zijn en waar mensen over klagen is strooilicht.’ 

   Gezond oog               Strooilicht

De nachtbril

De nachtbril zou volgens Van Genderen iets kunnen doen tegen strooilicht. ‘Mensen hebben het meeste last van kortgolvig blauw licht, dat verstrooit het meest. Met name de wat duurdere Duitse auto’s hebben felle blauwe koplampen. Als je een geel filter op zet, filter je het blauwe licht weg, is de gedachte achter de nachtbril. Blauw licht komt namelijk niet door een geel filter heen. Je zou daardoor minder hinder hebben van verblindende koplampen. Toch zijn er problemen met nachtbrilglazen: ze zijn lang niet sterk genoeg om al het blauwe strooilicht weg te vangen. Daarnaast valt er door een filter minder licht in je oog waardoor je gezichtsscherpte achteruit gaat. Het problematische hieraan is dat je exponentieel meer licht nodig hebt om goed te kunnen zien als je ouder wordt. Het netto effect van de bril is dat je niks beter ziet in het donker.’ Ook de opticien van de Pearle in Uden is onzeker over het effect van de nachtbril: ‘Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs dat de nachtbril werkt.’

Foto: Ronald Bierings

‘Het netto effect is dat je niks beter ziet in het donker’

Gelige skibrillen werken volgens de oogarts wel. ‘Als je die op een door zon verlichte skihelling draagt zie je beter contrasten en werkt het geelfilter wel. Het grote verschil is dat je daar geen last hebt van het feit dat er minder licht valt op je netvlies, in het donker heb je daar wel last van’, aldus Van Genderen. Misschien heb je ook wel eens gehoord van de blauw-licht-bril voor achter je computer, toch doet die niet hetzelfde als een nachtbril. Van Genderen heeft een verklaring: ‘In de basis zijn de concepten hetzelfde, beide brillen hebben een geel filter dat hetzelfde blauwe licht weghaalt. Het filter van een nachtbril is alleen vele malen sterker dan die van een blauw-licht-bril. De glazen van een nachtbril zijn echt geel, die van een blauw-licht-bril zijn dat veel minder.’

Onveilig

De Amerikaans onderzoeker Alex D. Whang van de Harvard Medical School deed in 2019 onderzoek naar de nachtbril. De uitkomst daarvan was eenduidig: de nachtbril maakt het verkeer niet veiliger. Zijn verklaring ligt in lijn met die van Van Genderen: de nachtbril neemt te weinig blauw licht weg en het zicht wordt slechter omdat de glazen licht wegnemen. De brillen zouden volgens Hwang het verkeer zelfs onveiliger maken. ‘Gele glazen geven perceptueel beter zicht, maar niet functioneel. Mensen overschatten hierdoor hun prestaties achter het stuur en nemen meer risico’, aldus Hwang. Geen enkel kleurenfilter maakt het verkeer volgens hem veiliger. Daarnaast zou er ook geen verschil zitten tussen dure en goedkope nachtbrillen. 

Ronald Bierings deed in 2016 aan het UMC in Groningen onderzoek naar zicht in de nacht en is het niet helemaal eens met de conclusies van Hwang. ‘Het eerste wat me opvalt aan het onderzoek is dat de geteste groepen zo klein zijn. Dat is jammer als je daarmee een effect wil aantonen. Eigenlijk wil je meer ouderen meenemen in het onderzoek, dat waren er nu slechts zes. Dat is juist de groep die relevant is voor de nachtbril.’ Toch snapt Bierings wel dat mensen de bril kopen. ‘Het kan best zijn dat mensen de bril kopen en het gevoel krijgen dat ze beter zien. Maar het zal nooit zo zijn dat een gele bril meer licht creëert. En dat betekent dat iedereen slechter gaat zien met een nachtbril. Dan is het nog de vraag of het van belang is of de bril daadwerkelijk veiliger is of dat mensen zich beter voelen met de bril, ook al is het een placebo-effect.’ Veilig Verkeer Nederland zegt dat zicht geen issue is voor de veiligheid in het verkeer. ‘Ongelukken hebben te maken met te hoge snelheid, alcohol en de smartphone. We raden de gele bril niet af, maar bevelen hem ook niet aan. Voor sommige mensen is het fijner rijden’, aldus landelijk woordvoerder Rob Stomphorst.

Het lijkt er dus op dat er meer onderzoek gedaan moet worden naar de nachtbril, vindt ook de Amerikaanse hoogleraar oogheelkunde Robert W. Massof. Hij geeft in zijn stuk ‘Why don’t yellow night vision glasses work?’ commentaar. ‘Het onderzoek van Hwang biedt bewijs dat een bril met gele glazen niet de productclaims kan waarmaken. Echter is er meer onderzoek nodig om de bril beter te begrijpen. Ook neemt het mogelijke gevaar van de nachtbril toe, nu we zo vergrijzen.’ Van Genderen is stelliger in haar mening over de nachtbril: ‘Het is zinloos. Ik vind niet dat je dingen moet verkopen die een placebo-effect hebben. Als het effect is dat mensen denken dat ze harder kunnen gaan rijden, dan is dat niet de bedoeling. Bij jonge mensen kan de bril geen kwaad, die zien nog ontzettend goed. Bij ouderen is het niet de bedoeling dat hij wordt voorgeschreven, bij hen verslechtert de nachtbril hun zicht. Er worden een heleboel irrationele dingen verkocht. Het probleem dat je ‘s nachts last hebt van tegenliggers is niet echt te verhelpen met een bril. Mensen zoeken ontzettend naar oplossingen voor dingen die niet verholpen kunnen worden. Wetenschappelijk gezien werkt hij niet, maar ik durf er wel om te wedden dat de bril over een paar jaar nog verkocht wordt.’

Oplossing

Volgens Van Genderen krijgt iedereen op den duur te maken met strooilicht. Ze stelt dat de bril niet de oplossing is, maar onze infrastructuur. ‘Ik merk dat met name provinciale wegen zijn aangelegd door dertigers met goede ogen en niet door mensen van rond de zestig. Als je ‘s winters in een auto zit met slecht weer en je moet door een kronkel in de weg om de snelheid eruit te halen dan is de weg ontzettend slecht te zien voor ouderen. Grijs asfalt bij een grijze stoep zijn nauwelijks te onderscheiden. De regering zou een systeem moeten aanleggen zoals in de Verenigde Staten, waar ze reflectoren op de strepen hebben zitten. Dan kun je uitstekend volgen waar je heen moet. Een witgeschilderde streep verdwijnt met nattigheid. De inrichting van de openbare ruimte zou eens bekeken moeten worden met de ogen van iemand van 75. Dan zou je een hoop problemen met slecht zien in de nacht kunnen verminderen. Je kunt veel beter de omgeving aanpassen dan mensen een gele bril geven.’