Door: Joshua Schuijt en Pim Takkenkamp

Door dit uitgeschreven onderzoek heen beantwoorden wij de vraag in hoeverre het coronavirus verantwoordelijk is geweest voor het veranderde gedrag van supporters in het najaar van 2021. Hierbij gebruiken wij als toevoeging ook een aantal audiofragmenten waarbij bronnen vanuit hun eigen beleving antwoord geven op belangrijke subvragen.

 

Zondag 5 december 2021. In Antwerpen wordt de beladen derby tussen Beerschot VA en Royal Antwerp gespeeld. Op de tribune kijkt professor in sport – en bewegingspsychologie Filip Boen naar zijn Beerschot. Kort na de 0-1 van Antwerp door middenvelder Radja Nainggolan, klimt er vanaf een van de tribunes een Beerschot-fan over de boarding heen met een glinsterende vuurpijl in zijn hand. Hij rent naar het uitvak met Antwerp-supporters en gooit de vuurpijl als een volleerd speerwerper richting zijn vijanden. Vanuit de Beerschot-aanhang is de reactie dubbel. Aan de ene kant een huivering van schrik, aan de andere kant een kreet van enthousiasme en adrenaline. Volgens Boen is dit nu precies een voorbeeld van in welke mate de coronaperiode heeft gezorgd voor normvervaging bij vele supporters. “Er is zelfs appreciatie ontstaan voor dit soort acties,” stelt Boen. “De norm is veranderd en vervaagd. Er zijn bij de herstart van het voetbal met supporters ideeën ontstaan om de club weer te supporten en vuurwerk was er hier een van. Het is iets normaals geworden.”

Wat hebben betrokkenen nou zelf meegemaakt rondom het toegenomen hooliganisme in het afgelopen jaar? De 21-jarige Youssef Ahmed heeft drie bedrijven in zijn beheer, waaronder een uitzendbureau voor stewards. In de stadions is hij een soort supervisor die zijn stewards in de gaten houdt en die de supporters observeert. Bij de wedstrijd tussen PSV en Galatasaray in juli maakte hij het supportersgeweld van dichtbij mee:

Geen hiërarchie meer

De structuren in de supportersgroepen op de tribunes zijn na de intrede van corona drastisch veranderd. Er was vanaf begin 2020 sprake van een publieksstop die zijn weergaan niet kende en hiervan zijn de pijnlijke gevolgen erg sterk te proeven geweest in de maanden juli t/m november van het afgelopen jaar. De hernieuwde toegang tot het stadion zette een knop om bij vele supporters. Zo ontstond er een trend waarbij het een soort sport werd om alles wat de mensen op de tribunes voorhanden hadden, zonder gêne op het veld te werpen; aanstekers, vuurwerk, bier, je kon het zo gek niet bedenken of het vloog de spelers om hun oren. In het verlengde van de normvervaging is dit volgens de directeur van het Instituut voor Openbare Orde en Veiligheid aan de universiteit van Groningen Jan Brouwer, ontstaan door de ontwrichting van de hiërarchie en organisatie binnen de supportersgroepen. “De normen zijn weggevallen,” pleit Brouwer. “Daardoor zijn ook de ongeschreven wetten tussen de supporters vervaagd die de organisatie binnen supportersgroepen in stand kunnen houden. Hierbij komt ook dat er plotseling sprake is van een nieuwe groep supporters, een nieuwe aanwas, een groep die niet bekend is met de regels en de sancties in de stadions. De gehele organisatie rondom die supportersgroepen moet snel een nieuwe vorm en inhoud gaan krijgen.” Politiechef van het district Gelderland-Midden Naomi Hoekstra ziet het coronavirus niet gelijk als directe reden voor het toegenomen hooliganisme. Wel deelt ze de mening van Brouwer als het gaat om de hiërarchie in de supportersgroepen. “Doordat alles een poosje stil heeft gestaan, zie je ineens een grote groep nieuwe, jonge supporters. Dit gaat samen met verdeling van de hiërarchie in die groepen. Hierdoor zie je ook dat de politie er niet altijd iets mee te maken hoeft te hebben, maar dat er juist een onderlinge strijd ontstaat”, zo stelt Hoekstra. Door de ontwrichting van de hiërarchie in de supportersgroepen is het in de stadions vechten voor je plekje geworden. Er is een soort bewijsdrang ontstaan en dat uit zich duidelijk in het gedrag van een aantal supporters, die je vanwege hun gedragingen wel de naam hooligans kunt geven.

 

Twee gedachten

Een organisatie die dichter bij het voetbal staat, het Auditteam Voetbal en Veiligheid, doet op dit moment onderzoek naar de tendens rondom hooliganisme die is ontstaan in het najaar van 2021. Opvallend is dat het Auditteam voorlopig op twee gedachten hinkt als het gaat om de toename in hooliganisme. Volgens woordvoerder Tristan van der Vlies heeft corona in ieder geval geleid tot een plotselinge toename van een groep jonge, moeilijk te handhaven supporters : “We doen nog volop onderzoek, maar het enige signaal dat we wel hebben is dat er veel nieuwe aanwas blijkt te zijn die zorgt voor de problemen. Denk hierbij aan het gooien van voorwerpen en het betrokken zijn bij vechtpartijen.”

Aan de andere kant is het Auditteam ook sceptisch als het gaat over de rol van corona in de toegenomen misdragingen.  Zijn er misschien ook andere factoren in het veranderde gedrag van hooligans?

 

De spanningen zijn er bij bepaalde wedstrijden, dat is niets nieuws. Maar hoe kan het zo zijn dat het uiten van deze spanningen dan van een ogenschijnlijk extreem karakter zijn? In ieder geval volgens kranten en andere media zoals NOS en ESPN die deze incidenten elke week uitmaten. Het is een manier van uiten die we in voorgaande seizoenen toch niet gezien hebben, maar die ook simpelweg niet mogelijk was. Criminoloog Edward van der Torre vermoedt dat de coronaperiode er namelijk voor gezorgd heeft dat de veiligheidsorganisaties, en dan vooral vanuit de clubs, hun teugels enigszins hebben laten vieren. Volgens hem is er in de jaren voor corona vanuit zowel de clubs als vanuit de overheid uitstekend gehandeld als het gaat om het bestrijden van het hooliganisme, maar zijn ze min of meer in slaap gesust tijdens de pandemie wat volgens hem heeft geleid tot ‘sloppy management’. Hierdoor is het vrijwel onmogelijk gebleken om bepaalde mensen binnen de nieuwe supportersgroepen een halt toe te roepen. Jeroen Rengers, voorzitter van de supportersvereniging van NEC, ondersteunt het standpunt van van der Torre. Volgens hem is er een enorme toeloop qua supporters en een veranderde groepsdynamiek. “Door corona is er twee jaar lang weinig gebeurd. Er komt nu een jonge harde kern op die zich als groep wil ontwikkelen en dat zorgt voor een andere dynamiek in het stadion. De veiligheidsorganisaties maar ook de politie zijn in coronatijd een beetje in slaap gesukkeld en daarom kan het aantal incidenten toenemen.”

 

Het ontstaan van een anti-overheidssentiment

De mensen die misschien wel het best weten of er sprake is van veranderd gedrag binnen en buiten de stadions, zijn de supporters zelf. We hebben

middels een enquête proberen te peilen in hoeverre de supporters een verschil hebben gezien in gedrag bij hun medesupporters. We hebben geprobeerd hierin een onderscheid te maken tussen de ‘normale supporter’ en de hooligans die zich in het najaar van 2021 misdragen hebben. Het is lastig om dit onderscheid te maken vanwege het feit dat bijna een kwart van de respondenten zelf ook aangeeft iets gedaan te hebben dat binnen de categorie ‘hooliganisme’ valt. Hierbij werd vooral het gooien van bier en vuurwerk onder druk van andere supporters als misdraging benoemd. De enquête is wel naar eerlijkheid ingevuld door 30 supporters van allerlei verschillende clubs (o.a. NAC Breda, Feyenoord, PSV, Willem II en Ajax).

Allereerst zien we dat een groot deel van de respondenten denkt dat het hooliganisme is toegenomen en daarnaast stemt ook een groot deel in met de vraag of corona hier aan bij heeft gedragen. Op zichzelf een interessant gegeven, maar nog interessanter om uit te zoeken wat dan volgens de supporters de beweegredenen van deze hooligans zijn om zich daadwerkelijk te misdragen.

Zo op het eerste gezicht zijn er vele verschillende meningen vanuit de supporters. Toch valt er iets op als je zorgvuldig de antwoorden bestudeert. Kijk bijvoorbeeld naar antwoorden als “Minder ruimte voor je uitlaatklep”, “De supporters mogen nergens naartoe dus gaan geweld gebruiken om in opstand te komen tegen de politie”, “Niet naar wedstrijden mogen gaan door de overheid” en het meest gebruikte standpunt, namelijk “Verveling”. Hierin wordt duidelijk een bepaalde mening geventileerd, namelijk dat veel supporters vinden dat de onrust voortkomt uit een opgekropte frustratie richting de overheid die zich gedurende een lange periode heeft opgehoopt bij bepaalde supporters. Politiechef Hoekstra onderschrijft dit feit. “Ik besef me dat het psychologie van de koude grond is, maar ik denk persoonlijk dat mensen hun uitlaatklep niet hebben. De binding van de club brengt mensen bij elkaar en op dit moment kan daar geen sprake van zijn.”

Aan Helmond Sport-supporter Joeri Winands werd na een incident waarbij hij vuurwerk op het veld gooide een stadionverbod van 3 maanden opgelegd. Hij onderschrijft het standpunt dat corona en de betuttelingen vanuit de overheid hebben gezorgd voor frustraties omdat er niks mocht, maar relativeert de totale gedragsverandering bij de supporters. Volgens hem heerst er blijdschap bij de supporters omdat ze de stadions weer in kunnen, maar die blijdschap uit zich anders dan voorheen. “Door corona zagen we geen wedstrijden. We mochten als supporters niks en nu mochten we eindelijk weer naar het stadion. Ikzelf ervaarde mijn actie als een momentopname. Je voelt de sfeer van mensen om je heen die ook bier gooien en dan ga je het zelf ook doen. Dat komt door het gevoel dat we eindelijk weer mogen en dan lijkt het alsof we uit zijn op rellen. Toch denk ik niet dat het gedrag heel erg is veranderd.”

Je proeft bij Joeri toch ergens het ontstaan van een soort anti-overheidssentiment. Zo ook bij Feyenoord-supporter JB. Hij was in de Kuip, tijdens uitwedstrijden van zijn club en bij Europese avonturen vaak aanwezig. Hij bestempelt zichzelf niet als hooligan, maar voelt zich instaan tussen de zeer fanatieke supporter en de burger die het gedrag van (zijn) supporters niet goedkeurt, maar het wel begrijpt. JB ziet bij zijn medesupporters ook de verveling als een oorzaak voor het relschoppen.

Welke veranderingen hebben de supporters zelf moeten ondergaan door corona? JB over de verveling als mogelijke oorzaak voor het hooliganisme

Een ander aspect voor het negatieve sentiment richting de overheid is volgens hem het de-escalerende optreden vanuit de politie rondom protesten. “Er gaan groepen mensen de straat op om te demonstreren en een beetje stennis te trappen, zo ook Feyenoord-supporters. Maar omdat het dan een grote groep is , wil de politie ze toch aanpakken. Dat is een hele de-escalerende aanpak. Als je niks doet gaan die gasten vanzelf wel naar huis. Misschien zijn ze wel uit op een relletje, maar door op te treden geef je ze eigenlijk wat ze willen. Dat is volgens mij echt een kromme visie vanuit de overheid en op die manier lokken ze wel bepaalde reacties uit.” Volgens JB kan de media ook een rol spelen in het hooliganisme. Hier komen we later op terug.

Jan Brouwer noemt de boosheid van mensen op de overheid ook als reden voor het toegenomen hooliganisme. Wantrouwen en zelfs haat zijn tegenover alles wat de overheid vertegenwoordigt, ook richting de politie, ontstaan na de rits aan opgelegde maatregelen vanuit het kabinet. Brouwer stelt echter dat de rol van de overheid in deze situatie overschat wordt door de supporters. De overheid is een makkelijk doelwit, maar de verantwoordelijkheid voor het gedrag van supporters ligt volgens hem in eerste instantie bij de club zelf. “De organisatie en hiërarchie binnen de supportersgroeperingen is niet meer zodanig strak dat er gecorrigeerd kan worden. Vanuit de club moet hier iets aan gedaan worden zodat de vertrouwensband tussen de supporters en de club weer kan gaan groeien.” Brouwer stelt dus dat iedereen die van voetbal houdt weer doordrongen moet raken van het feit dat we te maken hebben met een eigen sport, een eigen club en een eigen supportersschare. Daar moet de nadruk weer op gelegd worden.

Ten slotte wijst sportsocioloog Jeroen Scheerder in een artikel van het Nieuwsblad op de polarisatie die is ontstaan n.a.v. corona. Volgens hem is voetbal de barometer van de maatschappij en als je naar het voetbal kijkt, kun je dus de conclusie trekken dat de samenleving flink is gepolariseerd en dat er heel veel boosheid is ontstaan. De tegenstellingen zijn dieper geworden op allerlei fronten en ook de sport is daar onderdeel van volgens Scheerder.

 De tijd van nu

De manier waarop de hooligans hun onvrede of frustratie naar de buitenwereld toe uiten, doet stiekem denken aan de veldslagen die plaatsvonden in de jaren 80. Zowel sportpsycholoog Filip Boen en criminoloog Edward van der Torre bepleiten dat de lastige fase waar we op dit moment als voetballiefhebbers in zitten, niet verward moet worden met het karakter van de rellen in de jaren 80 en 90 van de vorige eeuw. In die tijd werden vechtpartijen als normaal beschouwd en volgens Boen gingen mensen soms puur en alleen naar de stadions om daar het gevecht met de supporters van de tegenstanders op te zoeken. Nu gaat het om supporters die zich gewelddadig uiten als tegenreactie op de situatie die speelt. En zoals criminoloog van der Torre eerder al aangaf, ligt een andere oorzaak van de onrust de afgelopen maanden waarschijnlijk vooral bij het gebrek aan goede veiligheidsorganisaties. Tijdens corona zijn deze behoorlijk verzwakt. De behoefte om te rellen in de jaren 80 staat hier volledig los van.

Rol van de media

De gevolgen die corona heeft voor het toegenomen hooliganisme zijn besproken. In ons onderzoek zijn we er achter gekomen dat er volgens experts en omstanders ook nog een andere factor een rol speelt in de instandhouding van het hooliganisme, namelijk de media. Volgens Feyenoord-supporter JB zorgen de media voor een soort van legitimatie om over te gaan tot hooliganisme. Hierbij noemt hij een voorbeeld uit het verleden: “Toen ik nog naar Feyenoord ging was het wel eens zo dat er bij wedstrijden mensen van de media undercover gingen. Ze begonnen dan als een soort uitlokking met antisemitische leuzen en de mensen die daar dan aan mee gingen doen die

werden opgepakt. Hetzelfde gebeurt er bijvoorbeeld bij protesten. De landelijke media brengt via pushberichten iets naar buiten over een protest in Rotterdam en daarin zul je het woord ‘vreedzaam’ niet tegenkomen. Hier reageert de autoriteit dan weer fel op met als het gevolg dat er een clash komt en de auto’s in de brand vliegen en vervolgens komt de media met allerlei huilverhalen. Het is een beetje een klote spelletje.” Volgens JB zorgt de media dus eigenlijk voor een soort legitimatie voor relschopperij. Psycholoog Filip Boen ziet binnen de media ook een bepaalde legitimatie ontstaan. Clubidentiteiten worden volgens hem ook in recente tijden breed uitgemeten in de media en dat kan het conflict tussen bepaalde clubs versterken. “Het is een andere vergelijking, maar kijk bijvoorbeeld naar het conflict tussen Israël en Palestina. Die landen verwijzen via de media altijd maar naar zaken uit het verleden om zo te kunnen verantwoorden waarom ze oorlog voeren met elkaar. Dit zie je nu ook terug bij de voetbalclubs en de groepsprocessen die daar spelen.”

Volgens Jan Brouwer zou de media zijdelings een rol kunnen spelen in de instandhouding van het hooliganisme. Hij stelt dat de prikkel die ontstaat bij de hooligans eerder ontstaat als er vanuit de media blootstelling is van hooliganisme. Die is minder als er in de media weinig aandacht aan wordt geschonken. De media-aandacht in Nederland voor geweld rondom voetbalwedstrijden is gigantisch en daarom is de prikkel vrij groot.

Arno vander Brugghen schreef voor de universiteit van Gent een masterscriptie over de rol van de media in de voetbalwereld. Een theorie die benoemd wordt in de scriptie is de habitualiseringsthese en deze sluit aan bij de standpunten van Boen en Brouwer. Deze theorie houdt in dat wanneer een persoon (via de media) wordt blootgesteld aan geweld, dit ervoor kan zorgen dat er een groeiende tolerantie ontstaat voor het gebruiken van geweld. Er ontstaat een soort self-fulfilling prophecy. Dit kan er vervolgens toe leiden dat ongewenst, gewelddadig gedrag tijdens een wedstrijd als normaal kan worden beschouwd door een bepaald persoon. Als dit effect daadwerkelijk wordt versterkt door de media, zullen er dus snel ingrepen gedaan moeten worden. Een vorm van censuur rondom dit soort incidenten zal dictatoriaal over kunnen komen, maar zijn er andere oplossingen?

Tot slot

Normvervaging, een nieuwe aanwas bestaande uit een groep moeilijk te handhaven jongeren en een ingeslopen anti-overheidssentiment dat is ontstaan vanwege de betuttelingen vanuit de overheid. Dit zijn, althans zo wordt de indruk gewekt, de grootste problemen die in de coronaperiode zijn ontstaan en die hebben gezorgd voor een historische chaos in het voetballandschap. Waar deze ontwikkelingen door de experts en betrokkenen worden gezien als de oorzaak voor het toegenomen hooliganisme, wordt de media door sommigen gezien als het instituut dat het hooliganisme in stand houdt. Door de constante benadrukking van supportersrellen en clubidentiteiten zorgt de media voor het ontstaan van een self-fulfilling prophecy, een gevoel van legitimatie als het gaat om het plegen van misdragingen. Ondanks dit feit, zal het probleem bij de kern aangepakt moeten worden, om zo uiteindelijk weer van de sport te gaan houden. Psycholoog Filip Boen concludeert: “Er moet weer een overkoepelende identiteit gaan spelen waardoor mensen weer gaan voelen dat ze deel uit maken van een overkoepelende, eigen groep. Op deze manier zal het zijn voor een eigen club niet op een absurde wijze gegeneraliseerd worden, maar zal het juist binnen de perken blijven.”