COVID-19 houdt de hele wereld al ruim een jaar in zijn greep. Willen we van alle lockdown-maatregelen af, zullen we ons moeten laten vaccineren, dat vinden Mark Rutte en Hugo de Jonge in ieder geval. Maar er is een steeds groter groep mensen die kritiek heeft op de vaccinaties. Waarom is er een geluid tegen vaccineren? Zijn we soms vergeten hoe erg bepaalde ziektes waren voor de komst van vaccinaties?

Door Isabel Pijnappels en Jelle Oosterveld

‘Antivaxer’ een term waar je haast niet meer omheen kunt. Het lijkt haast een trend om ‘antivaxer’ te zijn. Of zijn het de zogenoemde ‘gekkies’? Tijdens de huidige coronacrisis wordt er veel gesproken over de betrouwbaarheid en veiligheid van vaccinaties, maar is dit altijd al zo geweest? Hoe was dit bij voorgaande pandemieën en epidemieën?

In dit onderzoek belichten we de argumenten van voor- en tegenstanders. Medisch historicus Leo van Bergen deed in zijn boek ‘Van Genezen in Geloof tot Geloof in Genezen’ onderzoek naar hoe er weerstand ontstond vanuit de protestantse kerk. Anne-Marie van Raaij-Schouten is voorzitter van de Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken (NVKP) en is kritisch over de bestaande vaccins. Geloof speelt ook een rol. Het Christendom en de Islam hebben uitgesproken standpunten over het nemen van een vaccinatie.

Maar voordat we daarop ingaan, hebben we eerst een beetje voorgeschiedenis nodig. Vaccinaties zijn namelijk niet zomaar uit de lucht komen vallen; daar is jarenlang onderzoek naar gedaan. De vaccins hoe wij die nu kennen hebben veel ontwikkelingen doorgemaakt. De video hieronder legt precies uit hoe ze tot stand zijn gekomen.

Begin Anti-vax beweging

Zoals in de video hierboven werd benoemd, maakten mensen vroeger gebruik van variolatie. Deze manier van pokkentransplantatie werd gezien als een gevaarlijke onderneming. Bij één op tweehonderd ingeënte personen breidde de ziekte uit, wat fataal kon zijn. Deze risicovolle ingreep vormt de wortel van de huidige antivaxbeweging.

Toen de koepokinenting tot stand kwam, werd in 1800 de vaccinatie ook in Nederland met grote campagnes enthousiast ingevoerd. Vanwege het grote succes van het vaccin verplichtte koning Lodewijk Napoleon in 1808 de inenting voor alle Nederlandse scholieren. Vijftien jaar later werd er een nationale verplichtstelling voor alle schoolgaande kinderen ingevoerd. Om dit te controleren werd een vaccinatiebewijs gebruikt: het pokkenbriefje.

In de loop van de 19e eeuw kwamen er bezwaren uit de orthodoxe hoek. Volgens hen was de uitvoering van de inenting vaak slordig en werden de kosten steeds meer op plaatselijke overheden verhaald. Ook zou een vaccinatie wantrouwen tegen God uitspreken. Het pokkenbriefje werd in 1857 onder druk van christelijke partijen afgeschaft. Resultaat was dat de vaccinatiegraad zodanig daalde dat in 1871 weer een grote epidemie uitbrak. Daarna werd het pokkenbriefje voor kinderen die naar school gingen alsnog verplicht.

In de politiek was men ook niet voor het verplichtstellen van vaccinaties. De protestantse minister-president Abraham Kuyper was fel tegen vaccins en vaccinatieplicht; homeopathie had zijn voorkeur. Hij heeft ook, zonder succes, geprobeerd wetten in te voeren om vaccineren zoveel mogelijk terug te dringen. “Hij wilde af van de ‘vaccinatieverering’. De discussie laaide op over wat belangrijker was, de volksgezondheid of het individuele beschikkingsrecht. In Nederland is het altijd het beschikkingsrecht gebleven,” vertelt medisch historicus Leo van Bergen.

“Vrijwilligheid van vaccinatie werd een soort verzetsdaad”

In de Eerste, maar vooral de Tweede Wereldoorlog zorgde dat echter voor problemen. “Er werd tijdens de mobilisatie van 1939 een ‘voorbehoedende inspuitingcampagne’ gelanceerd. Het woord ‘vaccinatie’ werd expres vermeden. In het leger bleef de vaccinatiegraad helaas steken op ongeveer vijftig procent. Militair artsen konden niets anders doen dan aandringen. Ten eerste was het goed voor je eigen gezondheid, ten tweede goed voor je medesoldaten en ten derde, de belangrijkste, goed voor de gevechtskracht. Men bleef helaas huiverig. Vrijwilligheid van vaccinatie werd een soort verzetsdaad, wat natuurlijk volslagen onzinnig was,” aldus van Bergen.

Voor 1900 was de sterfte aan ziektes veel hoger. Vanaf de twintigste eeuw is het allemaal veel beter geworden. Onze voeding is verbeterd, we hebben veelal toegang tot schoon drinkwater, er is goede huisvesting, riolering en de hygiëne is verbeterd. “Er is veel winst behaald op gezondheid,” vertelt Anne-Marie van Raaij-Schouten van de Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken (NVKP). “vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw zijn ziektes niet meer zo dodelijk. Kinderziektes horen in de kindertijd voor te komen, dan worden ze er niet zo ziek van en ben je voor de rest van je leven beschermd. Nu is er een verschuiving naar het voorkomen van bijvoorbeeld de bof naar de volwassen leeftijd. Men is met alle goede bedoelingen begonnen met vaccins, maar we zijn er nu toch wel achter gekomen dat de natuur, het doormaken van een ziekte, niet zomaar is na te bootsen.”

Pandemieën door de eeuwen heen

De mensheid heeft door de eeuwen heen verschillende plagen en pandemieën doorstaan. Een aantal van deze staat hieronder in een tijdlijn uitgelicht.

In het nieuws

In de kranten van vroeger waren er al dingen te lezen over vaccineren. Voor- en tegenstanders kwamen aan het woord en de discussie om vaccinatiedwang speelde al. Hieronder nemen we je mee op een reis door de twintigste eeuw. Welke belangrijke punten kwamen er voorbij.

Vaccinatiebereidheid COVID-19

Op dit moment is volgens het RIVM de vaccinatiebereidheid ruim 80 procent. Die meting is gedaan tussen 24 en 28 maart van dit jaar. Het RIVM onderzoekt dit door middel van vragenlijsten. In het EenVandaag Opiniepanel ligt die bereidheid iets lager. Hier wil namelijk 62 procent zeker een vaccin en 11 procent waarschijnlijk.

RIVM

“Een vaccin stopzetten voor iedere gemelde bijwerking is rampzalig voor de volksgezondheid.”

Van Bergen heeft kritiek op het handelen van de overheid. “De overheid loopt de hele tijd achter de individuele kritiek aan. Als overheid moet je je richten op de volksgezondheid, niet op de gezondheid van individuen.” Natuurlijk vindt Van Bergen wel dat er altijd goed gecontroleerd moet worden op bijwerkingen en op de vaccins zelf, maar dat gebeurt volgens hem ook goed. “Je krijgt meteen alle medisch-ethische instanties over je heen als het niet klopt. Alles wordt uitvoerig getest en gemonitord, bijwerkingen komen in de testfase gewoon aan het licht. Een vaccin stopzetten voor iedere gemelde bijwerking is rampzalig voor de volksgezondheid.”

Vaccineren is voor mensen een moeilijk en ongrijpbaar begrip. Met medicijnen maak je iemand beter en dat zie je, bij vaccineren is dat anders. Men wordt ingeënt en wordt daardoor niet ziek, dat maakt de tolerantie minder hoog. Een gezond persoon wordt gevaccineerd, maar het is ondertussen normaal dat iemand niet of nauwelijks ziek wordt. “Mensen van nu weten niet meer hoe erg de ziektes waren van toen,” vertelt Van Bergen. “Dat wordt de vaccinatie paradox genoemd.” De bijwerkingen zijn vaak stukken minder erg dan de ziekte zelf. “Een beetje buikpijn als bijwerking is stukken minder erg dan het krijgen van de pokken.”

Vergelijking islam en christendom

Het geloof heeft sinds jaar en dag invloed op de mening van mensen. Vaccinatie is daar geen uitzondering op. Bij het ontstaan van de vaccinatie wilde de kerk daar niets mee te maken hebben omdat er nog veel onduidelijkheid was. Vooral streng gelovigen waren tegen de vaccinaties. Tegenwoordig denken niet alle stromingen binnen de kerk daar zo over. 

De kerk vindt het vooral belangrijk om het leven te beschermen.”

“De Katholieke kerk is positief als het gaat om vaccineren, uitgaande van het idee dat iedereen een vrije wil en gezond verstand heeft en ziet dat het nodig is”, vertelt pastoor Jeroen Miltenbrug van de Neo-Byzantijnse kerk in Tilburg, “De kerk vindt het vooral belangrijk om het leven te beschermen. Als dat door een vaccinatie kan, is de kerk voor. Het zijn andere kerkgenootschappen, denk aan hersteld hervormden of oud-gereformeerde gemeenten, die van oudsher tegenover vaccinaties hebben gestaan.”

Volgens de pastoor ligt de mening binnen de kerkgemeenschappen ietwat verdeeld. Zo vinden ze bij andere stromingen dat het voorkomen van ziektes belangrijker is dan genezen. “Het is in die gemeenten je persoonlijke verantwoordelijkheid om voorzorgsmaatregelen te nemen om niet ziek te worden.”

Pastoor Miltenburg spreekt zich vaak uit over vaccineren in zijn kerkdiensten. “Wij bidden dikwijls voor het zorgend personeel, ook voor degenen die medicijnen ontwikkelen. We bidden voor liefdevolle en geduldige verzorging voor degene die ziek zijn. Wij zijn op die manier solidair met hen.” 

Volgens de pastoor is het belangrijkste dat iedereen gezond is en blijft. “Als deskundigen zeggen dat het een goed en gezond vaccin is en dat het beter is om je wel te vaccineren, dan is dat een veilige koers. God heeft het leven gegeven en daar dragen wij allemaal onze verantwoordelijkheid voor. Daarbij is het vaccineren niet alleen voor jezelf. Je vaccineert je ook om anderen te beschermen wanneer je bij hen in de buurt komt. Denk aan kwetsbare personen, die zijn beter beschermd als jij zelf gevaccineerd bent. Dus om die mensen te beschermen is het goed om je wel te vaccineren.”

Als artsen zeggen dat je varkensvlees moet eten om beter te worden, dan eet je varkensvlees.”

Die denkwijze is ook terug te zien bij de islam. Cuman Akgul, woordvoeder van de Süleymaniye Moskee in Tilburg vertelt dat de islam uitgaat van de kundigheid van artsen. “Vaccineren is zeker geen taboe en absoluut toegestaan. Als artsen zeggen dat je varkensvlees moet eten om beter te worden, dan eet je varkensvlees.”

Tijdens de Ramadan ontstaat wel de discussie of je je mag laten vaccineren. Imams roepen op dit alsnog te doen, ondanks de Ramadan. Akgul: “Eigenlijk mag je niet overdag gevaccineerd worden, dan zou je officieel gezien een dag Ramadan moeten inhalen.”

Foto: Jordy Nijenhuis

Kritisch op vaccinaties

Het wantrouwen jegens vaccineren bestaat dus al sinds de toepassing van het vaccin zelf. De Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken (NVKP) is een organisatie die zich inzet voor bewustzijn creëren over vaccins. Anne-Marie van Raaij-Schouten is voorzitter van de NVKP. Ze vindt het belangrijk dat ouders weten dat vaccinatie een keuze is en een eigen verantwoordelijkheid. Er mogen vraagtekens zijn bij het ontwikkelen van vaccins. 

“Tot op de dag van vandaag worden de bijwerkingen die ongewenst zijn ontkend door allerlei instanties waaronder het RIVM.”

“De NVKP is opgericht in 1994 omdat er ouders, behandelaars en artsen signaleerden dat kinderen reageerden op vaccinaties met bijwerkingen waarvoor de ouders van tevoren niet voor waren gewaarschuwd en waar geen verklaring voor kon worden gevonden. Tot op de dag van vandaag worden de bijwerkingen die ongewenst zijn ontkend door allerlei instanties waaronder het RIVM. Door de vaccinatieschade voelen de ouders zich in de kou gezet. In tegenstelling tot medicijnen worden vaccins niet dubbelblind placebogecontroleerd onderzocht en niet getest op farmacokinetische eigenschappen,” vertelt Van Raaij-Schouten. Farmacokinetiek is de leer van de werking van geneesmiddelen in het lichaam. “We weten dus helemaal niet hoe veilig een vaccin is. In bijsluiters kun je ook lezen: farmacokinetische gegevens: niet van toepassing. Zo lang deze onderzoeken niet zijn uitgevoerd, mag eigenlijk niemand claimen dat deze vaccins veilig zijn. Er is consensus over, maar dat is heel wat anders.”

Anne-Marie van Raaij-Schouten

“De coronavaccins zijn veel te snel en veel te kort onderzocht. De coronavaccins zitten in testfase 3 en die wordt pas in december 2023 afgerond; ze zijn ‘voorwaardelijk toegelaten’. Iedereen die deze experimentele injectie neemt, is proefkonijn, maakt deel uit van het testen.” Het coronavirus is in zekere mate vergelijkbaar met het SARS- en MERS-virus die aan het begin van deze eeuw rondwaarden. De vaccins voor die virussen lagen dus ook ten grondslag aan de vaccins voor het huidige coronavirus. “Deze zijn helemaal nooit goedgekeurd,” aldus Van Raaij-Schouten. “Het testen van vaccins wordt alleen gedaan door de farmacie zelf, met goedkeuring door EMA en dat is bijna alleen een papieren controle. Eigenlijk weten we niet wat er in een vaccin zit.” Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen spreekt dit tegen op zijn site.

“De waarheid over vaccins mag niet aan het licht komen, waarschijnlijk.”

“Een Italiaanse vereniging (Corvelva) heeft in laboratoria vier vaccins op alle inhoudsstoffen laten onderzoeken. Er bleken in het DKTP-Hib-HepB-vaccin (difterie, kinkhoest, tetanus, polio, Hib-ziekten en Hepatitis B) geen antigenen te zitten die moeten werken tegen die ziektes. Er werden zelfs gevaarlijke stoffen in gevonden. Dat onderzoek is voorgelegd aan de EMA (European Medicines Agency), dat antwoordde met: ‘Zo onderzoeken wij vaccins niet.’ Dat soort onderzoeken moeten meer gedaan worden. Toen ben ik Nederlandse laboratoria gaan benaderen en, je raadt het al, geen enkel laboratorium wil hieraan meewerken.” Waarom dat precies is, blijft gissen voor Van Raaij-Schouten. “De waarheid over vaccins mag niet aan het licht komen, waarschijnlijk. Ik kreeg te horen: ‘U twijfelt aan de werking van vaccins? Nou, daar gaan wij niet in mee.’ Men blijft geloven in vaccinaties en dat geloof mag blijkbaar niet wetenschappelijk ter discussie gesteld worden. En dat maakt de discussie ook heel lastig.”

Is Van Raaij-Schouten dan helemaal tegen vaccins? “Nee, we zouden veilige vaccins moeten hebben. Wij zijn voor veilige vaccins. Nu zien we dat mensen die kritisch zijn over vaccins worden weggezet als ‘gekkies’, terwijl deze mensen vaak ervaringsdeskundigen zijn. Neem hen serieus! Ze hebben van dichtbij meegemaakt hoe een vaccin slechte bijwerkingen heeft gehad op hun kind. Daarvoor waren ze misschien heel erg pro vaccineren, maar dan beseffen ze pas dat vaccins risico’s met zich meebrengen, dat hun kinderen proefkonijn zijn.” Van Bergen is het daar niet mee eens: “Als je tegen alle bestaande vaccins bent, ben je gewoon tegen vaccineren. Dat is hetzelfde als je zegt: ‘Ik ben niet tegen veilig vrijen, wel tegen condooms.'”

Ook krijgt de NVKP veel haatmails en bedreigingen. “Over alles mag je kritisch zijn, maar blijkbaar niet over vaccins. Helaas zijn er nu nog geen veilige vaccins, al zouden die er wel moeten komen. We hebben het recht om te weten wat er in een vaccin zit, ‘informed consent’. Ik roep bij deze alle studenten aan universiteiten op om eens zo’n onderzoekje te gaan doen. Wat zit er nu eigenlijk allemaal in zo’n vaccin? Daar hebben we recht op,” voegt de voorzitster toe.

“Vaccineren moet een keuze blijven, zo’n vaccinatiepaspoort kan dan ook echt niet. Mensen moeten heel goed voorgelicht worden over alle aspecten van de vaccinatie. Er mag nooit een verplichting komen om te vaccineren als er een risico op schade is. Ouders draaien er helemaal zelf voor op als hun kind bijwerkingen krijgt. Ze zitten met een chronisch ziek of een zelfs dood kind en bij niemand vinden zij erkenning.” 

Wantrouwen terecht?

Van Bergen is juist kritisch op mensen die zich niet laten vaccineren. “Bijwerkingen op vaccinaties zijn bijna altijd beperkt gebleven tot onschuldige klachten als koorts en huiduitslag op de kortere termijn.” Mensen zijn ook bang voor de bijwerkingen op de langere termijn. “Nee, we weten ook niet wat er gebeurt op de langere termijn, maar als je niet vaccineert kom je daar ook niet achter. Wat je wel kunt zeggen is dat alle vaccinaties nooit langeretermijneffecten hebben gehad, in ieder geval niet aantoonbaar.”

“100 procent veiligheid is een volslagen absurde eis!”

Van Raaij-Schouten stelde dat zolang vaccins niet honderd procent veilig zijn, ze niet gebruikt mogen worden. Ze vindt dat er geen risico gelopen mag worden. Van Bergen reageert ontsteld: “Honderd procent veiligheid is een volslagen absurde eis! Dan kun je net zo goed de geneeskunde gewoon weggooien, kun je vaccinaties weggooien, medicijnen weggooien, vliegtuigen afschaffen, auto’s afschaffen, trappen afschaffen, ga zo maar door. Zodra je geboren wordt loop je risico, er is niet zoiets als een risicovrij leven of een risicovrij vaccin.”

Volgens de voorzitter van NVKP is het allerbelangrijkste om te investeren in gezondheid. “Daar hoor je helemaal niemand over. Wie worden er ziek? Mensen met onderliggend lijden, gezonde mensen worden niet ziek. Veel van die virussen en bacteriën hebben we nodig. Sommige veroorzaken inderdaad een ziekte, maar dat wordt pas een probleem als het immuunsysteem niet goed werkt. Leefstijlgeneeskunde gaat meer terrein winnen. We moeten niet investeren in ziekte, maar in gezondheid.”

“Vanaf Edward Jenner is vaccineren aan een zegetocht begonnen met vele ups en downs,” vertelt Van Bergen. “Dat blijft zo doorgaan. Dat komt simpelweg omdat het succesverhaal zo groot is; er zullen altijd meer mensen voor vaccineren zijn.”