TRIGGERWARNING: In dit artikel wordt gesproken over zelfmoord. Bent of kent u iemand met zelfmoordgedachten? Praten kan anoniem: chat via 113.nl, bel 113 of bel gratis 0800-0113.

 Vrouwen zouden uit cijfers van volksgezondheidenzorg.info twee keer vaker last hebben van een depressie. Maar mannen (40-70) plegen twee keer zo vaak zelfmoord met als nummer één aanleiding depressie. Als zoveel meer mannen zelfmoord plegen, zouden er dan niet een heleboel mannen rondlopen met depressieve klachten? Het korte antwoord daarop is: ja. De vraag is dan dit kan en waarom zijn deze cijfers niet bekend? Specialisten en deskundige vertellen van A tot Z hoe dit zit en waar het aan ligt.

Hoofdaanleiding depressie

De cijfers liegen er niet om. In 2020 zijn 1825 mensen het leven uitgestapt, 1229 hiervan waren man. Al jarenlang plegen mannen twee keer meer zelfmoord dan vrouwen. Dit gebeurt het vaakst door mannen binnen de leeftijdsgroep vijftig tot en met zestig. Voordat iemand het besluit neemt om een einde te maken aan zijn of haar leven, gaat er een heel denkproces aan vooraf. Meerdere risicofactoren en motieven spelen vaak een rol. Maar eentje springt er wel bovenuit volgens Marcel van Kanten, communicatieadviseur bij 113. ‘‘Depressie is onder mannen van middelbare leeftijd een van de meest voorkomende motieven. Het zijn er nog meer, maar dit is wel de belangrijkste. Daarnaast is 40% van de suïcides onder mannen, ten tijde van overlijden, bekend bij een GGZ-instelling.’’  Uit een factsheet van 113 blijkt ook dat velen in contact zijn met de huisarts voordat zij zelfmoord plegen. 93% in het eerste en tweede jaar en 50% in de maand van hun overlijden. Je zou zeggen dat depressie onder mannen groter is dan onder vrouwen, maar niks is minder waar blijkt uit cijfers. Beide data staan hieronder weergeven:

De reden dat de zelfdodingcijfers onder mannen zo hoog is ligt volgens Van Kanten onder andere aan de opvoeding. ‘’Een groot deel van de oudere generatie mannen is op een bepaalde manier opgevoed. Zij hebben niet geleerd om over gevoelens te praten. Wat er dan vervolgens gebeurd is dat deze mannen op latere leeftijd voor uitdaging komen te staan, zoals scheidingen, ontslag, financiële problemen, enzovoort. Als meerdere problemen dan bij elkaar komen, kan het voor deze mannen, maar ook voor ieder ander mens, te veel worden. Dan gaat het er vervolgens om ‘wat doe je daarmee en hoe ga je ermee om?’.” Dat is precies waar het bij mannen misgaat, want ze gaan er niet mee om en houden de problemen voor zichzelf.

Wat Van Kanten ziet is dat deze mannen moeilijk te bereiken zijn, want ze communiceren nauwelijks. Dat mannen hun gevoelens opkroppen en er niet over praten vindt Raoul Vries, toegepaste psycholoog en voormalig mannencoach, niet zo gek. Maar om te snappen hoe dat komt moeten we volgens Vries eerst naar het begin van het probleem.

 

Van kleins af aan

‘‘Kwetsbaarheid is zwakte en zwakte is eigenlijk iets wat niet kan voor mannen, want je moet sterk zijn. Deze gedachte heerst heel sterk in het manbeeld’’, vertelt Vries. Volgens hem begint dit al bij de geboorte. Vanaf kinds af aan worden jongens en meisjes al anders behandeld. ‘‘Het zijn de kleine dingentjes die al een rol spelen. Welk speelgoed we geven, welke activiteiten we stimuleren en hoe we tegen ze praten. Een voorbeeld is wanneer de juf in de klas vraagt: ‘zijn er sterke jongens die mij kunnen helpen om deze stoelen te verplaatsen’. Kinderen hierdoor leren onbewust meteen dat jongens sterker zijn dit vaak ook moeten.’’ Daarnaast wordt er ook anders tegen een jongen gesproken dan tegen een meisje. Hierdoor ontwikkelen mannen de taal ook niet om open en bloot over hun emoties te praten, omdat dit hen niet geleerd is.

‘’Kwetsbaarheid wordt geassocieerd met zwakte’’

De relatie met hun vader speelt volgens Vries ook een belangrijke rol. Tijdens zijn gesprekken opende mannen zich steeds verder over wat hen dwars zat, waardoor uiteindelijk de kwetsbare man naar boven kwam die nooit gezien is door zijn vader. ‘‘Elke man heeft wel een verhaal over zijn vader die een opmerking maakt met ‘doe is normaal, verman jezelf een beetje’. Ouders hebben vaak niet door dat dit soort kleine opmerkingen veel impact maken op een kind.’’ De boodschap die zij hieruit meekrijgen is dat ze niet gewaardeerd worden hoe ze zijn. Hierdoor ontwikkelen mannen onbewust een soort masker, wat ze dan weer meenemen naar hun volgende relaties. Het is daarom ontzettend belangrijk dat kinderen wordt geleerd dat het hebben van gevoelens niks raars is en dat het normaal is om daarover te praten.

 

Ontwikkeling klachten

Waar vrouwen urenlang met elkaar praten over gevoelens en problemen, gebeurd dat bij mannen veel en veel minder legt de voormalige mannencoach uit. ‘’Het gaat steeds beter, maar je ziet dat de meeste mannen daar wel moeite mee hebben. Soms hebben ze niet de woorden ervoor, waardoor ze niet weten hoe ze het moeten doen. In een groep ben je ook kwetsbaarder. Tijdens coachingsgesprekken vertelden mannen mij bijvoorbeeld dat er grapjes werden gemaakt. Als ze hun verhaal dan doen haken ze af, want dan denken ze ‘laat maar’.’’ Volgens Vries komen die grappen vaak voort uit gevoel van ongemak, want iedereen voelt en herkent het. De rest van de mannen hebben namelijk ook momenten dat ze zich niet helemaal goed voelen en daar het liefst met iemand over willen praten. Maar om dit binnen de groep te doen is heel moeilijk. Zo wordt het leed in stand gehouden, want je wilt niet buiten het beeld vallen. ‘’Dan bedoel ik het beeld wat we als samenleving over mannen gecreëerd hebben, namelijk dat mannen altijd sterk zijn en geen emoties hebben’’, vertelt Vries.

Maar om daar constant aan te proberen voldoen hou je niet vol. ‘’Je speelt eigenlijk een soort toneelstukje. Dat is wat mannen letterlijk tegen mij hebben verteld. Je moet constant alert blijven om niet uit je rol te vallen, want dat zou iemand kunnen opmerken. Het is heel vermoeiend en kost veel energie om daar constant mee bezig te zijn, want je doet iets wat onnatuurlijk is. Je kan ook een aversie krijgen naar jezelf toe van alle delen die je van jezelf afkeurt, zoals de gevoelige kant. Het heeft heel veel negatieve effecten.’’

Een daarvan is het ontwikkelen van psychische klachten legt Vries uit. Door je gevoelens voor je te houden ontwikkel je klachten zoals angsten en depressies. ‘’Als je dat te lang doet kan je angstig worden, want je doet iets wat je niet bent. De kans op een depressie wordt door het opkroppen van gevoelens ook groter.’’ Dat heeft de voormalige coach regelmatig gezien.

 

Bron: Hersenstichting

Voor meer informatie over depressie kunt u terecht op de website van de hersenstichting.

 

Naast psychologische factoren spelen sociale- en biologische factoren ook een rol bij het ontwikkelen van een depressie. Zo kan het erfelijk zijn en kun je er extra aanleg voor hebben. Volgens de hersenstichting kan ernstige stress ook een depressie veroorzaken. Denk hierbij aan een scheiding of aan ontslag.

Een man is hier volgens Vries extra vatbaar voor. Dit komt door de pilaren waaruit een man is opgebouwd. ‘’Je moet het zo zien dat je zelfbeeld en zelfwaarde opgebouwd zijn uit pilaren. Je hebt een pilaar werk, een pilaar relatie en bijvoorbeeld een pilaar vrienden. Als je veel pilaren hebt en er valt er eentje weg, dan kun je makkelijk terugvallen op de rest. Omdat mannen vaak gefocust zijn op werk hebben ze niet gauw iets om op terug te vallen. Zo zag je bij de financiële crisis van 2008 tot 2011 een verdubbeling in het aantal zelfmoordgevallen. Dit is een extreem geval van het risico, wat je loopt als je al je energie en focus aan één pilaar besteed.’’ Het is daarom gezonder om je focus te verspreiden over verschillende pilaren, zodat het ontwikkelen van depressie wellicht voorkomen kan worden.

 

Probleem in de zorg

Naarmate de klachten erger worden is de stap naar de huisarts te gaan voor mannen groot. Dat komt volgens Vries door de kern wat het betekent om man te zijn. ‘’Ze zeggen weleens: ‘Een vrouw ben je en een man word je’. Dan zeggen ze eigenlijk dat je het moet verdienen. Op het moment dat je als man zegt ‘ik ga hulp zoeken’ of ‘ik ga naar een arts’, dan word dat in hun ogen gezien als zwak. Vandaar dat het accepteren en open staan voor hulp moeilijk is. Ze doen dit enkel als ze echt geen andere uitweg meer zien of gedwongen worden.’’

Niet alle mannen denken natuurlijk zo, er zijn er ook een heleboel die zonder problemen een afspraak maken bij de huisarts. Ongeacht of dit wel of geen rol speelt voor de betreffende man, worden je klachten beoordeeld op basis van een paar lijsten. Bij de huisarts worden aan de hand van vragen- en symptomenlijst, de zogeheten NHG-standaarden, je klachten beoordeeld. Hierbij wordt geen onderscheid in gender gemaakt.

Omdat tegenwoordig de psychische zorg zo overbelast raakt zijn er steeds meer poh-ggz medewerkers. Zij bieden laagdrempelige zorg voor patiënten met lichte psychische klachten. Samen met huisartsen kunnen zij bepalen of iemand doorverwezen moet worden. Om de ernst van de zaak in kaart te brengen wordt er gebruik gemaakt van een screeningsvragenlijst genaamd 4DKL. Bij die vragenlijsten ligt nou eigenlijk net het probleem.

Tessa Magnée, onderzoekster, psycholoog en poh-ggz medewerker, zegt daar het volgende over: ‘’Je moet in zo’n gesprek aan zoveel dingen denken. Het is dan lastig om ook nog stil te staan bij het feit of het een man of vrouw is. Ook ben je als poh-ggz medewerker afhankelijk van wat de patiënt aan jou verteld. De vragen die wij stellen worden op basis van de standaarden gesteld. Mannen vertellen in tegenstelling met vrouwen veel minder. Als een patiënt dan niet zoveel uit zichzelf praat en je als zorgverlener niet snel aan bijvoorbeeld een depressie denkt, dan kan dat enorm schadelijk zijn. Iemand is dan gewoon over het hoofd gezien.’’

‘’Als je moeite hebt om jezelf te uiten sta je als het ware al 1-0 achter.’’

‘’Heb jij als man dus moeite met jezelf verwoorden en gevoelens te uiten, dan sta je als het ware al 1 – 0 achter’’, legt Vries uit. ‘’Dit komt doordat mannen in dit soort situaties snel de klachten bagatelliseren. Waar vrouwen het sneller wat groter maken, doen mannen het tegenovergestelde. Ik begrijp dat het dan moeilijk is voor een arts om een diagnose te stellen.’’ Maar als we dat dan weten, waarom wordt er dan niet op een andere manier zorg geboden voor mannen?

Stereotyperend denkgedrag

Volgens Magnée komt dat doordat er nog te weinig kennis is op dit vlak qua genderverschillen. ‘’Hier is pas de laatste jaren aandacht voor. Het onderzoek hiernaar is nog best wel nieuw, waardoor het enige tijd duurt voordat het pas in de praktijk landt’’, aldus Magnée. Daarnaast worden vrouwen ook vaker door de huisarts doorverwezen naar een poh-ggz medewerker dan mannen, bleek uit verschillende onderzoeken. Volgens de onderzoekster spelen twee dingen hierbij een rol. ‘’Het zit er deels in hoe iemand zijn klachten presenteert. Feit is dat vrouwen er makkelijker over praten dan mannen. De zorg is afhankelijk van de informatie die verteld wordt in het consult. Echter speelt het handelen vanuit stereotypen ook een rol. Er zitten allerlei stereotypes en aannames in besluiten van zorgverleners.’’

Volgens Magnée is deze kwestie onderzocht. Ze vertelt dat er een onderzoek is geweest, waarbij is gekeken wat er zou gebeuren als mannen en vrouwen precies dezelfde klachten aan de zorgverlener vertellen. Daaruit bleek dat er alsnog bij vrouwen sneller aan een depressie wordt gedacht. ‘’Dat zegt wat over de zorgverlener. Er wordt dus vanuit onbewuste vooroordelen gehandeld, want mannen werden vaker weggestuurd. Reden hiervan kan zijn dat bij een man wordt gedacht ‘oh dat is werkstress of misschien iets anders wat snel over zal gaan’.’’

 

Gevolgen

Diep triest vindt de voormalige coach het als hij het zo hoort. ‘’Dan hebben ze de moed gevonden om het gesprek aan te gaan en dan worden ze eigenlijk een beetje afgewezen. De kans is groot dat een man daarna geen tweede keer meer langs gaat. Met als gevolg dat je niet weet wat er vervolgens gaat gebeuren.’’ Ook Van Kanten vindt het verbazingwekkend. ‘’De doelgroep is al minder bekend, omdat zij moeite hebben met communiceren. Als zij dan een poging tot hulp zoeken en daar dus blijkbaar minder kans van slagen op hebben, doordat er vanuit stereotyperende gedachtes gehandeld wordt, is dat wel zorgwekkend.’’

Als mannen dan vervolgens met de klachten blijven lopen en er geen hulp voor zoeken of krijgen, dan wordt het op een gegeven moment te veel. Uiteindelijk zien ze dan geen uitweg meer. Niet voor niets zijn de cijfers in het aantal zelfmoordende mannen zo hoog. Zoals eerder gezegd komt dit doordat mannen moeilijker te bereiken zijn, omdat ze niet communiceren.

Of de zorg manvriendelijker moet is daarom voor Vries en Van Kanten geen vraag. ‘‘Er moet nu echt iets gaan gebeuren, voordat het helemaal misgaat’’, zegt Vries. ‘’Er zijn namelijk een aantal feiten bekend’’, legt hij uit. ‘’Vrouwen praten van nature meer dan mannen. Toegeven aan emoties is voor hen hierdoor ook een stuk makkelijker.’’ Uit het artikel wat onderzoekster Tessa Magnée heeft geschreven blijkt ook dat vrouwen vaker met klachten naar de huisarts gaan, dan mannen. ‘’Het feit dat depressies vaker bij vrouwen voorkomen verbaast mij daarom ook niet. Naast de biologische oorzaken zijn zij ook opener, zoeken vaker hulp en kunnen beter hun problemen verwoorden. Het spreekt bijna voor zich dat depressies vaker voorkomen bij vrouwen’’, legt de voormalige mannencoach uit.

‘’Als we dan naar mannen kijken praten zij er minder over, zoeken ze minder hulp en hebben soms niet eens door dat ze klachten hebben. De kloof tussen de depressiecijfers komt dus doordat vrouwen zich wel laten testen en mannen niet en mannen daarbij ook vaker teruggestuurd worden.’’ Hierdoor lopen er volgens Vries veel mannen rond met klachten die nergens bekend zijn en niet geregistreerd staan.

De zelfmoordcijfers bevestigen dit. Het is bekend dat de belangrijkste aanleiding bij zelfmoord het hebben van een depressie is. Een van de redenen dat de cijfers onder zelfmoord bij vrouwen lager zijn, kan volgens Van Kanten liggen aan de hulp die vrouwen eerder ontvangen. ‘’Generaliserend gezegd zijn de cijfers lager bij vrouwen, omdat zij eerder hulp zoeken en krijgen en hierdoor eerder een oplossing vinden voor hun klachten. De kans dat het dus uit de hand loopt is kleiner bij vrouwen.’’

‘’De vraag is dus niet of de zorg manvriendelijker moet worden’’, volgens de communicatieadviseur van 113, ‘’maar wanneer.’’

 

Oplossingen

Hoe nu verder? Tessa Magnée, Raoul Vries en Marcel van Kanten hebben hier een antwoord op.