Door Emma van Nuland en Gwyneth Oomens

Slapeloosheid, hartkloppingen en seksuele problemen; ondanks deze bijwerkingen slikken ruim één miljoen Nederlanders antidepressiva. De medicijnen worden voorgeschreven aan mensen die last hebben van depressie, angst-, dwang- en paniekstoornissen. Sinds 1996 is het aantal gebruikers zelfs verdubbeld.

AANTAL NEDERLANDSE ANTIDEPRESSVIAGERBUIKERS 1996-2018

Bron: De Nederlandse zorgautoriteit gwynethoomens | Onderzoeksredactie

Wachtlijsten

Iets wat ook toeneemt de laatste jaren, zijn de wachttijden bij de geestelijke gezondheidszorg (ggz). Zo waren in 2018 de wachtlijsten bij de ggz gemiddeld 14 weken. Veronique Esman, directeur van ggz Nederland, vertelde aan RTL NIEUWS (2020): “Door krapte op de arbeidsmarkt is er voor sommige behandelingen niet genoeg personeel. De zorgaanbieders proberen met de verzekeraars tot voldoende zorgaanbod te komen in een regio, maar dat lukt niet altijd.” Esman geeft ook aan dat het niet haalbaar is om meer behandelplekken te realiseren.

WACHTTIJDEN ggz IN WEKEN 2010-2019

Bron: Trimbos, het landelijke kerninstituut voor geestelijke gezondheid en National Health Care Institute. gwynethoomens | Onderzoeksredactie

Paul van Bodengraven, communicatieadviseur van wegvandewachtlijst.nl, legt uit welke gevolgen lange wachtlijsten kunnen hebben op hulpzoekenden. “In de eerste plaats is er het risico voor cliënten dat hun problematiek verergert omdat ze niet snel geholpen worden”, vertelt Van Bodengraven. Een deel van de mensen zoekt hulp op een andere manier, bijvoorbeeld in sociaal werk, maar volgens Van Bodengraven is dat geen oplossing voor iemand met ernstige psychische aandoeningen. “Ernstige psychiatrische aandoeningen moeten gewoon behandeld moeten worden.”

Maaike Gerritse heeft ervaring met lange wachtlijsten: “Het is een paar jaar geleden dat ik naar de huisarts ging voor een verwijzing naar de psycholoog. Ik had deze verwijzing tegen het eind van het jaar gekregen waardoor bij verschillende praktijken het verzekeringsplatform was bereikt. Ik kon uiteindelijk pas in januari ingeschreven worden op een wachtlijst.” Het duurde voor Gerritse toen nog drie maanden voordat ze een intakegesprek kreeg. “In totaal heb ik een jaar moeten wachten op een gesprek met een psycholoog. De hulp kwam voor mij al te laat. Als je op de wachtlijst staat, moet je toch door met je leven.”

Bron: Julia Slaats gwynethoomens | Onderzoeksredactie

Te weinig behandelcapaciteit

Volgens Van Bodengraven is de stijging van de wachtlijsten te wijten aan verschillende factoren. “Een van de belangrijkste factoren is dat er al jarenlang een autonome groei is van ongeveer 4% per jaar. Dat betekent dat er elk jaar meer mensen een beroep doen op de geestelijke gezondheidszorg”, legt Van Bodengraven uit. “Aan de andere kant zien we knelpunten in de behandeltijd. Er is gewoon te weinig behandelcapaciteit. Er zijn te weinig psychiaters, bijvoorbeeld.” Maar wat gebeurt er wanneer er te weinig behandelcapaciteit is voor hulpzoekenden? Besluiten huisartsen en psychiaters hierdoor eerder medicijnen zoals antidepressiva voor te schrijven, omdat er simpelweg geen plek is voor cliënten om te praten over hun probleem?

Geen uitspraak

Dit vroeg kamerlid Bergkamp (D66) zich in 2016 ook af naar aanleiding van de uitzending van Zembla (Vara): De Piekerpil. In deze uitzending wordt besproken dat mensen met een lichte of matige depressie geen antidepressiva nodig hebben. In deze uitzending worden ook de wachtlijsten van het ggz benoemd. Bergkamp legde zijn vraag voor aan staatssecretaris Van Rijn (VWS). Van Rijn antwoordde toen: “Of er sprake is van een verband tussen de vermeende wachtlijsten, de decentralisatie van de jeugd-ggz en het sneller voorschrijven van antidepressiva, kan op dit moment geen uitspraak worden gedaan.” Volgens Marloes van Es, strategisch adviseur zorg en financiering van de Nederlandse GGZ, zijn er nog geen antwoorden op deze vraag omdat er geen onderzoek naar is gedaan. Gegevens over de impact van de wachtlijsten op cliënten én op het gebruik van antidepressiva worden volgens haar niet verzameld.

Van Bodengraven legt uit dat hij niet gelooft dat de druk van de wachtlijsten ertoe leidt dat bij de ggz of bij de huisartsen medicatie wordt voorgeschreven als alternatief voor een behandeling. Wel ziet hij een indirect verband tussen wachtlijsten en antidepressiva: “Ik kan niet zeggen dat er wachtlijsten zijn en dat er daarom antidepressiva wordt voorgeschreven, maar het is wel zo dat het risico van een te lange wachttijd is dat mensen hun problemen erger worden. Ik sluit niet uit dat in dat geval huisartsen er deels voor zullen kiezen om antidepressiva voor te schrijven.” Volgens Van Bodengraven is het verband een gemêleerd beeld. “Je ziet dat mensen tijdens hun wachttijden ondersteuning krijgen van hun POH-ggz (praktijkondersteuner huisarts ggz). Als zo iemand een vorm van ondersteuning of begeleiding in die wachttijd kan bieden, dan zie je soms dat de problemen stabiliseren en dat mensen het gevoel hebben dat er naar hen om wordt gekeken waardoor die antidepressiva misschien niet nodig zijn.”

Zorgstandaard

Het voorschrijven van antidepressiva wordt gedaan door huisartsen en psychiaters. In de zorgstandaard van de ggz staat beschreven wanneer er bij volwassenen wordt gekozen voor een medicamenteuze behandeling. Dit gaat op basis van gezamenlijke besluitvorming door patiënt en hulpverlener.

Klik op de bolletjes voor meer informatie

In de praktijk lijken de geneesmiddelen niet altijd voorgeschreven te worden volgens dezelfde standaarden. Zo had Iris Moonen pas tijdens haar derde behandeltraject voor depressie het over eventueel medicijngebruik: “Het is nooit eerder benoemd. Ik wilde eerst zelf kijken hoever ik zou komen met gesprekken en daar stonden mijn behandelaren achter.”

Gerritse is bij twee verschillende psychologenpraktijken naar een psychiater geweest. “Ik ben bij mijn eerste praktijk naar een psychiater geweest, maar dit was net voor mijn verhuizing. Mijn psychiater koos er toen voor geen medicijnen voor te schrijven omdat ik anders meteen door een andere psychiater begeleid zou moeten worden bij de psychologenpraktijk in mijn nieuwe woonplaats. Ik ben bij de nieuwe praktijk opnieuw naar een psychiater geweest; zij vond medicijnen bij mij toen niet nodig. Ik vind het gek dat deze twee psychiaters er zo anders over dachten.”

Pillen of praten?

Professor Anne Speckens, hoogleraar psychiatrie, vindt dat mensen met depressieve klachten beter therapie kunnen volgen bij een psycholoog dan dat zij medicatie krijgen voorgeschreven.  “Het grote voordeel van een psychologische behandelmethode is dat het mensen vaardigheden eigen maakt die een nieuwe depressie kunnen voorkomen. Medicijnen helpen zolang je ze gebruikt, maar als je ze niet meer gebruikt helpen ze niet meer.”

Speckens ziet de ernst in van de lange wachtlijsten. “Het is altijd een probleem geweest dat de behandelcapaciteit minder is dan de vraag”, legt Speckens uit. “Als mensen niet de hulp krijgen die ze nodig hebben als ze erom vragen, kunnen klachten verergeren. Dat is niet wat je wil.”

Volgens www.antidepressiva.nl is het de combinatie van antidepressiva en psychotherapie die vaak beter werkt dan alleen pillen óf alleen praten. “In de praktijk wordt bijna nooit voor een behandeling met alleen een antidepressivum gekozen”, is er op de site te lezen. “Bijna altijd wordt dit gecombineerd met stressvermindering, een vast slaapritme, dagstructuur, hardlopen en psychotherapie. Het is dus zeker niet pillen óf praten.”

Bron: Julia Slaats gwynethoomens | Onderzoeksredactie

Effect

Ondanks dat er geen direct verband te vinden is tussen de wachtlijsten van de ggz en het voorschrijven van antidepressiva, blijken deze twee factoren wel effect op elkaar te hebben. Zo is praten over je probleem niet mogelijk zolang de wachtlijsten blijven toenemen. Een volledige behandeling kan dan dus niet in werking worden gezet en het probleem kan voort blijven bestaan.

Ook MIND Platform, een organisatie die zich inzet voor mensen met psychische problemen en de belangen behartigt van cliënten- en familieorganisaties in de ggz, vindt dat ggz-aanbieders prioriteit moeten leggen bij een snelle intake. “Zo voorkom je dat psychische problemen al te zeer verergeren”, is op de site van de organisatie te lezen. Wegvandewachtlijst.nl denkt daar hetzelfde over en kan daarom niet uitsluiten dat in dat geval huisartsen er deels voor zullen kiezen om antidepressiva voor te schrijven. “Ik durf niet te zeggen dat er een directe relatie is, maar ik sluit ook niet uit dat die er wel is”, aldus Van Bodengraven.