Door Hannah Zegers en Indy Naterop

Een studieschuld van meer dan 10.000 euro. Voor de bijna zeven op de tien studenten die lenen bij ‘ome DUO’ is dit niet te voorkomen. Met het terugkeren van de basisbeurs wordt de ‘pech generatie’, de studenten die onder het leenstelsel vallen, gecompenseerd. Maar, gaat deze compensatie iets veranderen voor de toekomst van de pech generatie? Uit een enquête onder studenten blijkt namelijk dat bijna 80% zich wel eens zorgen maakt over hun toekomst met een studieschuld.

Het leenstelsel is per 1 september 2015 ingegaan voor alle studenten die een bachelor- of masteropleiding volgden binnen het hoger onderwijs. Het ministerie van Onderwijs vond dat studenten zelf in hun toekomst moesten investeren en dat de overheid daar niet volledig voor moest opdraaien. De coalitie toen der tijd, bestaande uit de VVD, PvdA, GroenLinks en D66 vond het belangrijker dat er meer geld ging naar het onderwijs zelf. Het geld dat de overheid toen niet meer kwijt was aan de basisbeurs, zou vooral in de kwaliteit van het onderwijs geïnvesteerd worden.

De studenten die geen aanspraak maken op een aanvullende beurs, kunnen met het leenstelsel een lening afsluiten als studiefinanciering, maar met deze lening bouw je een schuld op. Ondanks dat je voor het aflossen van deze schulden 35 jaar lang de tijd hebt en het rentevrij is, zijn studenten bezorgd. Om deze zorgen weg te nemen, wordt de basisbeurs opnieuw ingesteld vanaf 2023 en krijgen de studenten die onder het leenstelsel vallen compensatie, of zoals het kabinet het noemt, een tegemoetkoming. Een financiële tegemoetkoming bij een beleidswijziging is ongebruikelijk en toch wil het kabinet een gebaar maken richting de studenten. De basis van de compensatie voor de pech generatie bedraagt één miljard euro. In de praktijk betekent dit dat studenten die geleend hebben een eenmalig bedrag ontvangen van maximaal 1.400 euro, terwijl studenten gemiddeld 489 euro lenen. Kijkend naar de gemiddelde inkomsten en uitgaven van een uitwonende student, zou de ‘gemiddelde’ uitwonende student goed moeten kunnen rondkomen, maar weinig kunnen sparen. Daarnaast zijn dit gemiddelde cijfers van Het Nibud, Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting, dus niet alle studenten hebben deze inkomsten of uitgaven.

Hannah Zegers | Onderzoeksredactie

Bij de toekomstige basisbeurs krijgen uitwonende studenten 255 euro per maand en studenten die thuis wonen krijgen 91 euro per maand. Als je de opleiding binnen tien jaar afrondt, dan wordt de basisbeurs omgezet van een lening in een gift. Dit betekent dat een student met een basisbeurs meer geld krijgt dan een student uit de pech generatie die gecompenseerd wordt én daar bovenop een studieschuld heeft. 

Van een royale beurs naar Tikkies aan Rutte

Wat je je af kan vragen, is waarom het leenstelsel überhaupt is ingevoerd als we het nu toch weer af gaan schaffen. Die beslissing heeft te maken met allerlei veranderingen in de studiefinanciering door de jaren.

Klik op +info of op de pijltjes naar de volgende pagina voor meer informatie.

‘Karige compensatie’ 

De resultaten van een enquête onder 100 studenten liegen er niet om. 75% van deze studenten leent en 63% kan niet rondkomen zonder dit bedrag. “Mijn huur is 450 euro, boodschappen 200 euro in de maand, reiskosten 40 euro en overige kosten 100 euro. Ik krijg dat niet bij elkaar met alleen een bijbaantje. Daarnaast heb ik een nul-urencontract dus als ik een keer ziek ben, loop ik gelijk geld mis,” vertelt een student. Andere studenten geven aan dat ze wel een bijbaan hebben, maar niet genoeg kunnen werken om een hele maand alles te kunnen betalen. Dit gaat vooral over het betalen van de huur van een studentenkamer. De thuiswonende studenten geven aan, geen of weinig geld te lenen.

Ook maakt bijna 80% zich wel eens zorgen om hun studieschulden. Deze zorgen gaan vooral over het terugbetalen ervan en of die extra maandlasten zwaar gaan vallen na het afstuderen. Ook zijn de studenten die bezorgd zijn bang dat ze geen huis kunnen kopen doordat ze een minder hoge hypotheek kunnen krijgen. Hans Andre de la Porte, woordvoerder van Vereniging Eigen Huis legt uit hoe dat zit: “Als je een huis wil kopen, ga je vaak eerst naar een bank of hypotheekadviseur en laat je zien hoeveel eigen geld jij en eventueel je partner hebben en wat je alleen of met je partner verdient. Dan wordt er ook gekeken naar leningen, dit kan zijn voor je mobiele telefoon of je studielening. Als je 250.000 euro kan lenen, terwijl je een baan hebt, dan kan dit bedrag 230.000 euro worden als je maximaal hebt geleend. Dit heeft dan zeker consequenties op het kopen van een woning.” Hypotheekverstrekkers gaan uit van je oorspronkelijke studieschuld bij het berekenen van je maximale hypotheek. Als je al afgelost hebt, gaat de geldverstrekker uit van de studieschuld min het afgeloste bedrag. 

De 1400 euro die ter compensatie wordt gegeven aan de studenten wordt door 96% van de respondenten van de enquête als niet genoeg gezien. Ze geven aan dat hun schulden veel hoger zijn dan dat, daardoor is dit bedrag een druppel op een gloeiende plaat. Ook voelen ze zich benadeeld, omdat de generatie die onder de basisbeurs valt meer geld zal krijgen. Ondanks deze zorgen, geeft maar 35% aan dat ze hun toekomst somber inzien. In de video hieronder worden dezelfde vragen nog eens gesteld aan studenten op straat.  

Veranderingen door actievoeren 

De zorgen van de studenten waren al eerder bevestigd tijdens het protest van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) en FNV Young & United die 5 februari plaatsvond in Amsterdam. Er kwamen 8000 studenten samen om te demonstreren voor een ruimhartige compensatie voor het leenstelsel, dan de miljard euro die er voor uitgetrokken is.

Hannah Zegers | OnderzoeksredactieHet doel Hannah Zegers | Onderzoeksredactiewas een volledige compensatie ter hoogte van een basisbeurs gedurende de periode van een hele studie van de student. Ama Boahene, voorzitter van de LSVb: “De acties hebben zeker effect gehad. Toen wij begonnen met de campagne was de meerderheid van de kamer nog voor het leenstelsel. Wij hebben twee en een half jaar actie gevoerd en nu is eindelijk het leenstelsel afgeschaft in het regeerakkoord. Nu moet de pech generatie nog eerlijk gecompenseerd worden, ze hebben een hoge schulden opgebouwd en zijn dingen misgelopen als op kamers gaan of op uitwisseling gaan naar het buitenland omdat ze de schulden wilden voorkomen. Wij zouden het eerlijk vinden als ze zouden krijgen wat een oude student onder de basisbeurs gekregen zou hebben. Dit was 280 euro per maand, dus zou over een vier-jarige studie zo’n 14.000 euro zijn. Nu zouden ze maar een tiende krijgen, wat veel te weinig en oneerlijk is.” 

Symboolpolitiek

Toen er in 1996 een prestatiebeurs kwam omdat er in het onderwijs bezuinigd moest worden, werd al snel duidelijk dat de studenten hier de dupe van zouden zijn. De onderwijsbegroting bestaat namelijk grotendeels uit salarissen en daar kan je volgens Pieter Slaman, onderwijs- en beleidshistoricus aan de Universiteit van Leiden, niet op bezuinigen. “Als je ervan uitgaat dat die begroting voor 80% bestaat uit salarissen, dan blijft er grofweg 20% aan andere elementen over. Het makkelijkst is dan om op de studiefinanciering te gaan bezuinigen.” Hier is het volgens Slaman allemaal begonnen. “Je begint in 1996 met bezuinigen en voordat je het weet komen in 2007 de eerste ideeën over het leenstelsel door de toenmalige minister van Onderwijs, Ronald Plasterk.” In 2007 merkte je dat er veel partijen sceptisch waren over het idee van Plasterk, ook de LSVb uitte zich destijds al fel tegenover het plan. Dat verzet zorgde ervoor dat Plasterk in zijn termijn in ieder geval niet aan de studiefinanciering zou komen. Toch moesten de studenten vanaf 2014 toegeven aan het leenstelsel dat door Kabinet Rutte II werd ingevoerd. Toenmalig minister van Onderwijs Jet Bussemaker bereikte op 28 mei 2014 een overeenstemming met de VVD, PvdA, en oppositiepartijen D66 en GroenLinks. De basisbeurs zou in september 2015 helemaal verdwijnen.

Door de jaren heen hebben er veel protesten van studenten plaatsgevonden, waardoor de politiek hen de rug niet meer toe kon keren. Tijdens het slot van de Algemene Beschouwingen in 2021 werd er door het CDA en de Christenunie een voorstel ingediend door het CDA en de Christenunie om terug te keren naar de basisbeurs. Bijna alle fracties stemden voor, alleen de VVD stemde tegen. 

De tekst gaat verder onder tool.

Veeg met je muis over de groene, rode of oranje bolletjes voor meer informatie.

Hoewel dit voor de studenten al een grote stap in de goede richting is, hebben de benadeelde studenten uit de pech generatie hier niet veel aan. Daarom is er voor studenten die tussen 2015 en 2021 studeerden een bedrag van 1 miljard euro ter compensatie uitgetrokken. Volgens Pieter Slaman is dit typische symboolpolitiek. “De leenstelsel compensatie die er komt is gewoon een zoethoudertje onder het mom van typische symboolpolitiek. Een beetje zo van: hier hebben jullie ‘wat compensatie’, nu niet meer storen.”

‘Het is gewoon shit’

De zorgen om de studieschuld zijn dus groot, maar er komen ook fysieke en mentale klachten bij kijken. Nadja Jungmann, lector schulden en Incasso aan de Hogeschool Utrecht, vertelde in het programma Kassa hoe dit precies zit. “Wie geldzorgen heeft krijgt vaak fysieke problemen zoals hoofdpijn, buikpijn en rugpijn. Ook gaat je leervermogen achteruit. Sterker nog: stevige stress leidt er zelfs toe dat de beschikbaarheid van je IQ onder druk komt te staan.” Uit onderzoek van het Trimbos-instituut, het RIVM, en GGD GHOR blijkt daarnaast dat studenten met een hoge (verwachte) studieschuld vaker psychische klachten hebben dan studenten zonder een hoge studieschuld. Ook laat het onderzoek zien dat het middelengebruik hoger is bij studenten met een hogere studieschuld. Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) maakte zich al eerder zorgen over de druk die studenten ervaren, maar deze cijfers bevestigen het. “Wij zien dat veel studenten last hebben van hun studieschuld, zeker naarmate die hoger is. Er zijn ook veel studenten die bewust niet lenen, omdat ze geen studieschuld willen. Wel maken zij daardoor andere keuzes. Ze kiezen er bijvoorbeeld voor om niet een jaar naar het buitenland te gaan, terwijl ze dat eigenlijk wel wilden. Dat vinden wij heel kwalijk,” zo vertelt Lisanne de Roos, voorzitter van Het ISO. “De compensatie is een druppel op een gloeiende plaat. Natuurlijk is het fijn dat je wat krijgt, maar het lost problemen niet op, het is gewoon shit.” 

Uit onderzoek van Het Nibud is gebleken dat hbo- en wo-studenten langer financieel afhankelijk zijn van hun ouders. Zij dragen vaker bij met een hoger bedrag en meer studenten blijven bij hun ouders wonen, zodat de studieschuld beperkt blijft. Hierdoor worden veel studenten pas later financieel afhankelijk en/of nemen pas later zelfstandige financiële beslissingen. Nadja Jungmann haakte hier ook op in: “Een breinontwikkeling gaat door tot een jaar of 24. Dat is wel spannend, want het is de vraag of de gemiddelde achttienjarige volledig in staat is zich te realiseren welke financiële verplichtingen hij/zij aan gaat. Ook als die jongere hoge bedragen leent.”

De eeuwige pech generatie?

Dat de compensatie geen oplossing is voor de zorgen en bijkomende lasten van studenten, is wel duidelijk. Volgens Pieter Slaman liggen de kansen ergens anders. “In deze generatie worden weinig vaste contracten gegeven, een hypotheek aanvragen met een studieschuld is heel lastig en we hebben een bizarre woningmarkt. Aan alle kanten kom je klem te zitten, maar daar wordt momenteel weinig aan gedaan. In plaats van een compensatie, zou het kabinet daar beter meer aandacht aan besteden zodat je met een studieschuld gelijke kansen hebt als zonder een studieschuld.” En het hoeft nog niet klaar te zijn. “Blijf actie voeren. We hebben gezien dat dit middel echt werkt en het draagvlak wordt steeds groter. De politiek neemt het over, ook partijen die niet in het kabinet zitten. Ik kan me goed voorstellen dat je als student moedeloos wordt, maar blijf je uitspreken en blijf of wordt actief. Er is licht aan het einde van de tunnel”, aldus Ama Boahene.