In Nederland heeft bijna een op de tien meisjes en jonge vrouwen weleens geen geld voor maandverband en tampons. Ze zijn slachtoffer van menstruatie-armoede, met alle gevolgen van dien. Terwijl er op gemeentelijk niveau verschillende initiatieven ontstaan om deze vrouwen te helpen, kijkt politiek Den Haag nog steeds weg. Het wiel hoeft het Kabinet trouwens niet meer uit te vinden, dat heeft Schotland namelijk al gedaan.

Sinds 24 november 2020 worden in heel Schotland menstruatiemiddelen gratis beschikbaar gesteld. ‘Gratis’ in deze context betekend dat de producten op openbare plekken gratis worden aangeboden. Vrouwen die de middelen wel kunnen veroorloven kunnen ze blijven kopen en degene die het niet kunnen veroorloven zijn op deze manier geholpen. Schotland is het eerste land ter wereld met deze wet. Het wetsvoorstel werd ingediend en unaniem aangenomen dankzij parlementariër Monica Lennon. Volgens Lennon zijn menstruatiemiddelen namelijk basisbehoeften en is toegankelijkheid belangrijk.

Hoe zit dit in Nederland?

De eerste stap die Schotland nam, hebben we in Nederland ook gezet. Er wordt onderzoek gedaan naar het probleem. Plan International concludeerde namelijk in 2019 dat 9% van de ondervraagde meisjes en jonge vrouwen weleens geen geld heeft voor maandverband en tampons. Dit is waarschijnlijk pas het topje van de ijsberg. Uit eigen onderzoek blijkt namelijk dat een derde van de ondervraagde niet eens bekend is met het begrip menstruatie-armoede.

Je spreekt van menstruatie-armoede wanneer iemand beperkt toegang heeft tot de middelen die nodig zijn om veilig en comfortabel een menstruatie door te komen. Deze ‘middelen’ bestaan uit toegang tot producten om het bloed op te vangen, goede sanitaire voorzieningen (wc, wasbak en prullenbak) en kennis over menstruatie.

Gevolgen menstruatie-armoede

Vrouwen die slachtoffer zijn van menstruatie-armoede leven vaak op of onder de armoedegrens. De kosten van menstruatiemiddelen hebben in dit geval grote impact. Uit nood bedenken deze vrouwen allerlei alternatieven voor het gebruik van menstruatiemiddelen. Ze gebruiken wc-papier, vodden of zelfs de luiers van hun kind. Daarnaast lopen ze langer dan voorgeschreven met een tampon of maandverband in. Dit veroorzaakt irritaties en infecties.

In een noodsituatie doe je dingen die je normaal gesproken nooit zou doen, weet ook Sylvia (45). Na een scheiding kwam ze in de bijstand terecht. Zowel zij als haar dochter menstrueerde op dat moment, maar geld voor menstruatiemiddelen was er niet. “Ik kon mijn dochter op dat moment niet eens eten geven, laat staan tampons voor haar kopen. Uit radeloosheid heb ik weleens tampons gestolen. Hierdoor zat mijn dochter nooit zonder. Ondertussen knipte ik mijn eigen maandverband door de midden zodat ik het twee keer kon gebruiken. Menstruatiemiddelen zijn eerste levensbehoeften en ik vind het belachelijk dat er zoveel geld voor gevraagd wordt.”

Een dubbel taboe

Geld zorgt dus voor een grote belemmering in de toegang tot menstruatiemiddelen, maar het taboe eromheen speelt ook een belangrijke rol. Een dubbel taboe zelfs. Want praten over menstruatie is al moeilijk, maar praten over menstruatie-armoede is nog moeilijker. Het taboe draagt volgens Lorijn de Boer, onderzoekster bij Feministisch platform de Bovengrondse, bij aan het probleem: “Het taboe belemmerd mensen om aan te geven dat ze menstruatie-armoede ervaren. Hierdoor blijft het probleem vaak nog verborgen.” Dit heeft eraan bijgedragen dat menstruatie in de armoedehulpverlening voorheen doorgaans over het hoofd werd gezien. Dit is inmiddels wel aan het veranderen, dankzij de toenemende aandacht voor het onderwerp.

Scholen besteden daarentegen nog weinig aandacht aan menstruatie(welzijn) met alle gevolgen van dien. Een van die gevolgen is dat menstruatie-gerelateerde stoornissen pas laat aan het licht komen. Honorata en Lieke hebben De Menstruatiemeisjes opgericht vanuit de PMDS-diagnose van Honorata. Samen hebben ze als doel om elk menstruatie-onderwerp bespreekbaar te maken. “De bekende én onbekende gevolgen van menstrueren worden in Nederland niet besproken. Zo wordt het ervaren van heftige menstruatiepijn inmiddels als normaal gezien en praat een dokter alleen over de pil of ibuprofen in plaats van over aanvullend onderzoek. Andere gevolgen van het taboe zijn uitval op school of werk en gevoelens van schaamte en eenzaamheid. Kortom een achterstand in de maatschappij.”

Politieke oplossingen

Voor een structurele oplossing zijn we afhankelijk van de politiek. Dit maakt menstruatie-armoede een belangrijk onderwerp om Kamervragen over te stellen. Onder andere Rens Raemakers (D66) en Lillianne Ploumen (PvdA) houden zich daar actief mee bezig. Volgens Ploumen is er een nationaal plan nodig. Door middel van automaten in bibliotheken, scholen en apotheken kunnen de meisjes en vrouwen die de middelen nodig hebben ze krijgen. Ploumen dreigt met een Motie als het kabinet niet snel met goede voorstellen komt.

Volgens het kabinet biedt het huidige beleid al voldoende mogelijkheid om menstruatie-armoede en de gevolgen daarvan tegen te gaan. Bruno Bruins (voormalig Minister voor Medische zorg) verwijst naar de belangrijke rol van gemeenten in de aanpak van armoede. Zij kennen de lokale situatie en kunnen maatwerk bieden. Gemeenten mogen op hun beurt zelf bepalen hoe ze invulling geven aan de bijzondere bijstand. Dit zorgt ervoor dat de ene gemeente zich wel actief inzet tegen het probleem en de andere niet.

Een voorbeeld van zo’n actieve gemeente is Dordrecht. Inge Stevens (Raadslid PvdA) is zelf een inzamelingsactie gestart. “Maandelijks hebben de slachtoffers te maken met dit probleem. Jonge meisjes durven tijdens hun menstruatie niet naar school. Dit zorgt voor een blijvende achterstand en zorgt er uiteindelijk voor dat de meeste afhaken. Om dit te voorkomen ben ik zelf tasjes gaan uitdelen met maandverband en tampons erin. We wilde het eerst via de lokale voedselbank aanbieden maar dat bleek niet mogelijk omdat menstruatiemiddelen geen etenswaren zijn.”

Toch is een inzamelingsactie vaak maar een tijdelijke oplossing. En dat is niet het enige nadeel, vindt Mirjam Kooloos (Raadslid Leefbaar Hilversum). “Er wordt te snel voor de makkelijke weg gekozen, wat het probleem juist in stand houdt. Als je vrouwen al vanaf jonge leeftijd de middelen gratis aanreikt, voelen ze niet meer de drang iets te veranderen aan hun situatie. De politiek kan beter investeren in deze groep vrouwen te leren bewust met geld om te gaan en het stellen van prioriteiten.”

Alternatieve oplossingen

Een algemenere oplossing kan zijn het aanbieden van menstruatiemiddelen via de basisverzekering. In dit geval zijn menstruatiemiddelen – net als bij anticonceptie – tot 21 jaar kosteloos. Hiervoor moet de Rijksoverheid een uitvoeringstoets aanvragen bij Zorginstituut Nederland. Zij zoeken uit of het haalbaar is op basis van vier criteria: noodzakelijkheid, effectiviteit, kosteneffectiviteit en uitvoerbaarheid. Een nadeel in dit geval is dat het Kabinet invulling geeft aan het basispakket; het beleid kan dus elke vier jaar weer veranderen.

De basisverzekering is daarnaast niet inkomensafhankelijk. Voor de meerderjarige slachtoffers van menstruatie-armoede zou dan een uitzonderingsregel moeten worden opgesteld. Een nadeel hiervan is dat er gecontroleerd moet worden of iemand echt niet de financiële middelen heeft. In dit geval zou deze rol komen te liggen bij de zorgverzekeraar. Zij moeten hun klanten dan financieel gaan screenen, wat voor beide partijen niet wenselijk is.

Duurzaamheid menstruatiemiddelen

Een kant en klare oplossing is er nog niet. Uit eigen onderzoek blijkt dat 92% van de ondervraagde vindt dat de overheid moet komen met een oplossing voor menstruatie-armoede, 62% vindt dat die oplossing moet zijn het gratis aanbieden van menstruatiemiddelen in heel Nederland. Maar ook dan zijn we er nog niet. Volgens Milieu centraal gooit een vrouw in haar leven gemiddeld 10.000 menstruatiemiddelen weg. Dit is zo’n 60-90 kg aan afval. Dus ook als de middelen op den duur gratis worden, is het goed onderzoek te doen naar duurzame menstruatiemiddelen zoals een menstruatie cup of wasbaar maandverband of tampons.

Tot die tijd zullen de slachtoffers afhankelijk zijn van inzamelingsacties, die er gelukkig steeds meer zijn. Er komt ook meer geluid vanuit de bevolking. Zo ook uit Almaar, waar de zestienjarige Mai Tram gezorgd heeft dat op alle vrouwentoiletten in haar school nu een kastje hangt waar menstruatiemiddelen inzitten. “Ik hoop dat mijn schoolgenoten zich hierdoor niet druk hoeven te maken over of ze wel of geen producten bij hebben. Daarnaast hoop ik andere scholen te inspireren. Zodat ze denken: ‘Wij hebben dit niet. Waarom niet en moeten we daar niet iets mee?’. Overigens vindt Mai dat menstruatiemiddelen gewoon gratis horen te zijn. “Wij kunnen er niet voor kiezen om ongesteld te worden, dus kan de overheid er ook niet zomaar voor kiezen ons gewoon te laten betalen.”

* disclaimer: in dit artikel gaat het over de vrouwelijke menstruatie, de redactie is zich bewust van het feit dat mannen en non-binaire personen ook ongesteld kunnen worden en dus ook slachtoffer kunnen zijn van menstruatie-armoede.