Mindfulness voor jongeren kan bijdragen aan minder mentale problemen

Door: Rens van Maasakker, Stan Linders

In de eerste helft van 2021 was meer dan 25% van de jongere in Nederland psychisch ongezond. Zo luidt onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Nog nooit meldde zoveel jongere in de leeftijdsgroep tussen 18 en 25 dat ze klachten ervaren zoals somberheid, piekeren en neerslachtigheid. De oorzaken hiervan liggen volgens psychiater Guusje Collin bij: social media, de hoge prestatiedruk, het constant ‘aan’ moeten staan en uiteraard ook de corona crisis. Ze is ervan overtuigd dat een mogelijk preventiemiddel hiertegen al jaren bekend is in Nederland, namelijk: Mindfulness.

Mindfulness als preventie

Guusje Collin kwam met mindfulness in aanraking tijdens een onderzoek aan de universiteit van Harvard. Nu is ze bezig met een onderzoek aan het Radboudumc of mindfulness werkt bij jongere die nog geen echte mentale problemen hebben ontwikkeld maar al wel de eerste symptomen zoals piekeren en somberheid ervaren. Het onderzoek moet aantonen of bij deze mensen voorkomen kan worden dat ze mentale ziektes ontwikkelen zoals een depressie.

Collin denkt dat mindfulness de ontwikkeling van deze mentale aandoeningen kan voorkomen:

In de gezondheidszorg wordt steeds meer mindfulness aangeboden maar nog steeds niet op grote schaal, de reden hiervoor heeft volgens de psychiater te maken met dat de Nederlandse gezondheidszorg meer gefocust is op genezing, dan preventie.

Wellicht dat de resultaten van het onderzoek een verandering brengt in deze denkwijze. Op die resultaten zullen we wel nog even moeten wachten, het onderzoek wordt naar verwachting afgerond in 2026.

De betekenis van Mindfulness

Mindfulness betekent simpelweg: volledig bewust zijn van de huidige ervaring. Je kunt het woord mindfulness vertalen met ‘opmerkzaamheid’ of ‘aandachtigheid’. De term ‘mindfulness’ wordt vaak door elkaar gehaald met de term ‘meditatie’. Mediteren is het oefenen met aandacht, dit kun je bijvoorbeeld doen door op je ademhaling te letten. Hoe vaker je mediteert, hoe makkelijker het is om in het dagelijks leven mindful te zijn.

Wanneer je mindful leeft ben je je volledig bewust van wat je denkt of voelt en kan je hiermee beter omgaan, je koppelt jezelf als het ware los van je emoties en gedachten.

Vooral aanbieders van ‘snelle’ vormen van mindfulness zoals meditatie apps Calm en Headspace groeide de afgelopen jaren enorm, mede dankzij de corona pandemie zagen veel aanbieders van mindfulness en meditatie apps een gigantische stijging in populariteit. Zo werd de meditatie app Headspace in 2020 65 miljoen keer gedownload in vergelijking tot 6 miljoen in 2016.

Wetenschappelijk bewijs

Het klinkt niet alleen relaxed mindfulness, het is bewezen dat het werkt. Er waren al veel kleine losstaande onderzoeken die als uitkomst hadden dat mindfulness kan helpen tegen onder andere stress en depressieve gevoelens. In 2018 werd er een grootschalig meta-analyse gedaan door verschillende psychologen organisaties in de verenigde staten. In deze analyse werden 142 studies bestudeerd en de effecten op meer dan 12.000 patiënten werden gemeten. De uitslag van dit onderzoek is duidelijk: het blijkt dat mindfulness-based interventies bij vele mentale aandoeningen veelbelovend zijn, en dat specifiek goede resultaten worden geboekt bij depressies, pijn en verslavingen.

Onderwijs & Mindfulness

Als mindfulness kan werken bij mentale klachten, en wellicht ook bij het voorkomen van deze mentale gezondheidsproblemen, is het dan niet nuttig om dit breder in de maatschappij in te zetten, zoals in het onderwijs.

Fatima Boutaka, docent op de basisschool besloot zelf haar kinderen mindfulness trainingen te gaan geven, uit eigen ervaring merkte ze dat dat haar ontzettend heeft geholpen tegen stress en andere mentale klachten en wilde dit graag delen met haar leerlingen. Mindfulness heeft volgens de lerares zeer positieve invloed op de kinderen en ze vertelt over hoe er met enthousiasme gereageerd wordt op de lessen:

Niet alleen Fatima is enthousiast over het effect wat mindfulness heeft op kinderen, ook Eva Kam, mindfulness trainster in het voortgezet onderwijs is positief, ze vertelt over haar eigen ervaringen met mindfulness en waarom zij heeft besloten mindfulness trainster te worden.

Eva vertelt ook over het stigma wat nog steeds op mindfulness rust en hoe dit in de loop haar carrière minder is geworden.

Deze positieve verhalen zijn alleen nog geen grondig bewijs voor de werking van mindfulness in het klaslokaal. Dat wetenschappelijke bewijs is er echter wel, er is onderzoek gedaan door de universiteit van Amsterdam naar mindfulness in de klas. In dit onderzoek kregen 208 kinderen van 3 verschillende Amsterdamse scholen mindfulness trainingen aangeboden en werd er gemeten wat voor effecten deze hadden. Hoewel het onderzoek niet spreekt van baanbrekende resultaten, toont het wel aan dat een groot deel van de kinderen na de trainingen minder klachten van piekeren meldde en ook beter hun emoties onder controle hadden. Een van de onderzoeksters, Susan Bögels vertelt aan AT5: “We merkten dat kinderen, in vergelijking met kinderen die geen training kregen, minder gespannen zijn en minder gedragsproblemen hebben. Er is minder agressie in de klas en leraren gaven aan dat het klassenklimaat verbeterden.”

Fatima Boutaka pleit daarom er ook voor om mindfulness lessen op elke school aan te bieden.

Mindfulness in Engeland

In Engeland wordt door de organisatie Mindfulness In Schools Project (MISP) al een tijd mindfulness trainingen gegeven aan basisschool leerlingen. Na iedere training werd een enquête afgenomen bij de leerlingen en docenten. Daaruit bleek dat het overgrote deel van de leerlingen de trainingen als nuttig heeft ervaren en gaven aan mindfulness vaker te gaan gebruiken in het dagelijks leven. De resultaten van de enquêtes onder 11.236 Britse leerlingen zijn weergegeven in onderstaande grafiek.

Mindfulness lessen geven aan jongere heeft dus een overwegend positief effect. Fatima pleit er zelfs voor om het op elke school in Nederland te geven: “Er worden zoveel verschillende vakken gegeven in het onderwijs maar geen verplichte lessen in hoe om te gaan met je gedachten en emoties, terwijl elk kind hier baat bij kan hebben.”

Politiek

GroenLinks tweede kamerlid Lisa Westerveld zei onlangs in de podcast ‘transformers in de jeugdzorg’ dat ze van mening is dat een groot deel van de lange wachtrijen bij het GGZ opgelost kunnen worden door meer rust te gunnen aan kinderen en hun minder druk te laten ervaren op school. Mindfulness trainingen lijken daarvoor een ideale oplossing, maar vooralsnog ontbreekt een concreet plan hiervoor in het partijprogramma. De SP liet zelfs in een reactie weten dat ze mindfulness niet thuis vinden horen in het onderwijs. “Mentale gezondheid nemen wij serieus en moet opgepakt worden door professionals die daarvoor gestudeerd hebben”, Sprak een woordvoerder van de partij. 

De bovengenoemde onderzoeken en ervaringen tonen aan dat het echter wel degelijk een positief effect kan hebben op kinderen maar het is nu nog aan de scholen zelf om ervoor te kiezen om mindfulness lessen te geven. Het Ministerie voor Onderwijs laat in een reactie weten dat scholen vrij zijn om zelf invulling te geven aan deze onderwerpen. In het kerndoel Oriëntatie op jezelf staat namelijk: 

“In dit leergebied oriënteren leerlingen zich op zichzelf, op hoe mensen met elkaar omgaan, hoe ze problemen oplossen en hoe ze zin en betekenis geven aan hun bestaan. Leerlingen oriënteren zich op de natuurlijke omgeving en op verschijnselen die zich daarin voordoen.”

Scholen kunnen er zelf voor kiezen om hieraan invulling te geven door middel van mindfulness maar ook andere vormen van pedagogische opdrachten en lessen.

In dit kerndoel wordt echter niks gezegd over het leren van leerlingen hoe om te gaan met stress, piekeren of hun emoties, iets waar mindfulness voornamelijk bij zou kunnen helpen. 

Toekomst

Vooralsnog lijken er vanuit de politiek geen concrete plannen te komen om mindfulness lessen te gaan implementeren in het onderwijs, terwijl het steeds groter wordende mentale gezondheidsprobleem onder jongere niet vanzelf weggaat.  Fatima Boutaka denk dat nog steeds veel mensen een vooroordeel hebben over mindfulness, ze zegt: “Probeer het een keer uit! voor iedereen die denkt: dit is niks voor mij, dan is het waarschijnlijk juist wel iets voor jou. Ook als je denkt dat je er helemaal geen tijd voor hebt. Door het juist wel te doen, zul je zien dat je meer tijd over houdt.”

Mindfulness kan nut hebben op allerlei soorten manieren in je leven. Fatima over mindfulness voor leerlingen buiten school: