Het ontgaat niemand: het nieuwe coronavirus beïnvloedt dagelijkse het leven van de mens. Door de heuse crisis ligt het vliegverkeer plat en produceren fabrieken nauwelijks op volle toeren. De sociale isolatie laat positieve sporen achter op het Nederlandse milieu. Kan de natuur hier na de pandemie ook nog van profiteren?  

Door: Merel van Dijk & Tonya van Tol 

De opkomende ziekte is nieuw in de populatie. Het nieuwe coronavirus infecteert mensen en veroorzaakt zware klachten. Op 11 maart 2020 verschijnt er een urgent bericht van de Wereldgezondheidsorganisatie: het coronavirus heeft zich ontwikkeld tot pandemie. Er is sprake van een wereldwijde besmetting van een bepaalde ziekte. 

Toos Daemen is viroloog en werkzaam aan de Rijksuniversiteit in Groningen. ‘’Het Coronavirus zelf leeft al zolang de mensen leven. Het nieuwe Coronavirus daarentegen niet. Het is een heel ander virus waar we gewoon nog een stuk minder over weten. De pandemie is heftig omdat er nog geen immuniteit is onder de mensen. Als je besmet wordt met bijvoorbeeld de gebruikelijke griep, is het waarschijnlijk zo dat je het al een keer hebt gehad. Je hebt voor jezelf dus immuniteit opgebouwd. Doordat het Coronavirus onder de mensen in Nederland ‘nieuw’ is, kunnen mensen erg ziek worden.’’  

Coronavirussen leven in een grote virusfamilie. Vier soorten daarvan zorgen voor ziekten als verkoudheid, terwijl andere coronavirussen de oorzaak zijn van veel ernstiger aandoeningen als SARS en MERS. Coronavirussen zijn zoönotisch, dat wil zeggen dat ze van dieren op mensen worden overgebracht. Ook weten we dat het virus zich verspreid via vochtdruppeltjes – speeksel en slijm – die een besmet persoon produceert door te hoesten of te niezen.  

Maatregelen 

De Interne markt van Europa maakt een crisis door. De handel is het bindmiddel van de Europese Unie én dit bindmiddel ligt (gedeeltelijk) stil door COVID-19. Alle EU-landen hebben hetzelfde doel: het aanpakken van de verspreiding van het dodelijke virus. Tijdens de crisis is het in ieder geval van belang dat de noodzakelijke (medische) transporten ongehinderd door Europa kunnen rijden. De regeringsleiders besloten daarom de buitengrenzen te sluiten in de hoop de binnengrenzen open te kunnen houden. Toch is er geen zekerheid. De individuele landen voeren de maatregelen ander op een verschillende manier uit. 

Nederland heeft huisarrest 

Premier Rutte en Minister Grapperhaus spreken op 23 maart 2020 het Nederlandse volk toe met opnieuw doordringende woorden. Alle eerder bekendgemaakte maatregelen in Nederland gelden nu tot 28 april: houdt 1,5 meter afstand, bent u ziek of verkouden? Blijf thuis. Ook zijn er nieuwe maatregelen: tot 1 september worden alle evenementen en bijeenkomsten verboden en er worden sancties gelegd op groepsvorming. De gemeente kan nu bepaalde plekken aanwijzen waar het verboden is om in groepen van 3 personen of meer samen te komen.  

In Nederland zijn alle voorzieningen waar groepsvorming kan plaatsvinden gesloten met uitzondering van de supermarkten, verschillende winkels, zorg- en hulpinstellingen. Er is sprake van een enorme thuisblijfcrisis. Toch heeft dit niet alleen negatieve gevolgen voor Nederland. Het ‘huisarrest’ levert voordelen op voor ons Nederlandse woonmilieu: de lucht- en waterkwaliteit verbetert langzaam. 

Fake News 

In Nederland is enorm veel berichtgeving beschikbaar over het coronavirus. Onder deze berichtgeving valt ook veel fake news. Er wordt een hoop verkeerde informatie over het Coronavirus verschaft. Zo maken bedrijven onder andere gebruik van sluwe marketingadvertenties. Een aantal daarvan zou beweren dat het kopen van hun product corona voorkomt. Denk hierbij aan het gebruik van mondkapjes, maar ook luchtreinigers. 

Lucht– en grondverkeer 

De lucht is een stuk rustiger. Door de wereldwijde maatregelen, waaronder de regels in Nederland, is het aantal vluchten van en naar Nederlandse vliegvelden gedaald. Al snel nadat het Coronavirus in Europa werd aangetroffen, zijn er een heleboel geschrapt naar onder andere Italië en Spanje. Hier wordt de keldering van vluchten schematisch weergegeven. En wat voor Schiphol geldt, geldt ook voor de kleinere luchthavens van Eindhoven en Rotterdam. 

 

Verder wordt er al zo’n vijftig jaar lang in Nederland gemeten hoeveel schadelijke stoffen in de lucht zitten. De meest schadelijke stoffen in onze lucht zijn zwaveldioxide, (fijn)stof, stikstof en benzeen. Wanneer de concentraties van deze stoffen te hoog zijn kunnen bijvoorbeeld natuurgebieden verzuren. De kwaliteit van de lucht wordt bepaald door de metingen die op zo’n 320.000 locaties in Nederland worden uitgevoerd voor het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. 

Doordat er sinds 16 maart minder verkeer is als gevolg van de coronamaatregelen en ook de industriële activiteit is verminderd, is de concentratie koolstofdioxide en stikstofdioxide boven Nederland met tussen de 20 en 60 procent afgenomen. Het KNMI heeft deze gegevens gebaseerd op basis van satellietmetingen. Een vervuilingspauze dus. 

‘Er is een pauze is ingelast met milieuvoordelen’

Vervuilingspauze 

Maar wat houdt deze vervuilingspauze nu eigenlijk in? Klimaat- en milieuverandering is een berucht onderwerp in Nederland – ook tijdens de coronacrisis – “Er stonden vandaag welgeteld 1029 paar lege schoenen te demonstreren”, meldt het Parool. Maar kunnen we ondertussen niet constateren dat het milieu of zelfs het klimaat baat heeft van de coronacrisis? 

“Het is te vroeg om te bewijzen dat het milieu of zelfs klimaat baat heeft van de coronacrisis”, antwoordt Michiel van Weele Atmospheric Scientist bij het KNMI. “Wel is het zeker dat er een pauze is ingelast met milieuvoordelen. Zo verbetert de lucht- en waterkwaliteit en kunnen we wat resultaten daarvan direct zien. In principe wacht de mens voor onbekende tijd met het versterken van klimaatverandering.” 

Luchtkwaliteit 

Kortgeleden bracht ESA, de ruimtevaartorganisatie van Europa, uit dat de luchtkwaliteit boven China en Noord-Italië aanzienlijk is verbeterd. “Dat was voor het KNMI de aanleiding om de invloeden van de coronamaatregelen boven Nederland te onderzoeken.”, legt Van Weele uit. “Het Stromboli satelliet instrument heeft ondertussen twee weken aan gegevens boven Nederland gemeten. Hieruit konden we direct concluderen dat de lucht in Nederland inderdaad schoner is geworden. 

De luchtkwaliteit is een genuanceerd verhaal met verschillende kanten. Je kunt fijnstof en stikstofoxide in de lucht onderscheiden. Fijnstof is vooral een probleem in de steden en heeft impact op de longen. De stof wordt vooral veroorzaakt door het stoken van de mens en het verkeer werkt er ook aan mee, wel in een kleiner percentage. Van het element fijnstof verwachten we dus minder activiteit dan van stikstofoxide.” 

Maar wat is stikstofoxide? Stikstofoxides komen voor een heel groot deel van het verkeer en de industrie. Overal waar fossiele brandstoffen bij gebruikt worden en vervolgens verbrand worden ontstaan stikstofoxides. ”Stikstofoxides komen terecht in de atmosfeer en kun je meten met een satelliet. Wanneer je weet hoeveel de bijdrage van het verkeer is aan stikstofoxides én het verkeer daaropvolgend ook afneemt – heb je al minstens een kwart minder vervuiling.” 

‘Geen exacte aanleiding om te veronderstellen dat de waterkwaliteit veranderd is’

Waterkwaliteit 

“Waterkwaliteit is normaliter geen onderwerp voor het KNMI” vertelt Van Weele. “De waterkwaliteit wordt uiteindelijk bepaald door een hoop verschillende factoren. Wat het KNMI wel weet is dat de waterkwaliteit voor een deel wordt bepaald door wat er uit de lucht in het water terecht komt. Je kunt lucht en water dus enigszins vergelijken.  

Máár er is geen exacte aanleiding om te veronderstellen dat de waterkwaliteit veranderd is. Een grote factor binnen het bepalen van de waterkwaliteit is de ammoniak van de boeren. En de boeren zijn gewoon aan het werk. Er is dus geen reden om te concluderen dat de waterkwaliteit anders zou zijn door de landbouwactiviteiten tijdens de coronacrisis. 

Jan Brouwer, persvoorlichter van het RIVM vult aan:We kunnen hier nog geen conclusies over trekken. De nieuwe situatie duurt daarvoor te kort. Onze experts hebben tijd nodig voordat zij hier meer over kunnen melden.” 

Hoe verder? 

De luchtvervuiling boven Nederland is verminderd. Maar hoe het nu verder gaat, is lastig te zeggen. “Wat er tijdens deze paar maanden of straks misschien zelfs een jaar gebeurt, gaan we straks helemaal niets meer van terugzien. Wanneer je wil weten wat klimaatverandering over vijftig jaar is en waar dat door bepaald wordt: dan wordt dat niet bepaald door de natuur of het weer. Dit gaat bepaald worden door de acties die mensen nemen om emissies te reduceren.”, sluit van Weele af. 

De theorieënsleur van de coronacrisis

Het zijn onzekere tijden, voor iedereen. De coronacrisis stelt de mensheid als het ware op de proef. We moeten ons houden aan de maatregelen die zijn genomen om de verspreiding van het coronavirus te voorkomen. Hoe we uit deze crisis komen is nog altijd onbekend.  

Vandaag, 20 april 2020, zijn er weer 75 patiënten in het ziekenhuis opgenomen gemeld. Tot nu toe zijn er 33.405 bevestigde COVID-19 patiënten gemeld. Omdat niet alle COVID-19 patiënten getest worden, zijn de werkelijke aantallen in Nederland hoger dan de aantallen die hier genoemd worden.”, verklaart het RIVM 

Kortom: het is gissen naar een antwoord. In de media vind je veel informatie over theorieën die het nieuwe virus zullen doen verdwijnen. Zoals bijvoorbeeld de theorie over de warmte die het virus op ten duur zou afbreken. Maar wat gebeurt er precies als alle coronamaatregelen in een keer verdwijnen? Hebben we dan van deze crisis geleerd? Verschillende experts laten zich uit over of de milieuverbeteringen en of deze daadwerkelijk blijvend zouden kunnen zijn. 

Thuiswerken het nieuwe normaal? 

Qua persoonlijke levensstijl zijn autorijden, vliegen en vlees eten de meest vervuilende activiteiten; twee van de drie vallen nu weg. Pier Vellinga, deskundige op het gebied van klimaatveranderingen vertelt: Er is weinig wat we van deze situatie kunnen leren. Wel zou het zo kunnen zijn dat thuiswerken en via internet vergaderen het nieuwe normaal kan worden. Dit kan een doorbraak betekenen voor minder nationaal en internationaal reisgedrag voor het zakenleven, en misschien zelfs voor ons recreatieve vlieggedrag. 

Mijn hoop is dat de solidariteit en actie die je nu ziet, standhoudt. Dat politici nu de smaak te pakken krijgen en daarna ook de klimaatcrisis aanpakken. Tijdens een crisis zie je dat er allerlei dingen mogelijk zijn die voorheen niet mogelijk waren; juist daarom leidt een crisis vaak tot vernieuwing.“, aldus Vellinga. 

‘Nieuwe vorm van werk’ 

“Als mensen in dit soort crisissen ontdekken dat ze op deze manieren ook kunnen werken en bedrijven ontdekken dat dit misschien wel slimmer, voordeliger en efficiënter is als hun personeel voortaan wat vaker thuiswerkt; dan is een vermindering van CO2 uitstoot een van de bijkomende voordelen. Als bedrijven aan de hand van deze pandemiecrisis tot nieuwe vormen van werk kunnen komen, dan is dat helemaal prima natuurlijk 

Als wetenschapsjournalist zijnde is Crok een bekend en zichtbaar tegengeluid wanneer het aankomt op klimaat- en milieuzaken. “Als tegengeluid ben ik niet zwart of wit. Ik baseer mijn uitspraken op basis van de wetenschappelijke kennis die er nu ligt. En op basis van die kennis concludeer ik dat er veel minder negatieve conclusies zijn. De effecten van Co2 zijn veel kleiner dan de klimaatwetenschap al dertig jaar denkt. Maar zodra ik dit benoem hoor ik ‘Ho, je bent een klimaatontkenner’“, vertelt hij verontwaardigd. 

“CO2 neutraal in 2050 is een totaal onzinnige, onhaalbare en onbetaalbare doelstelling. Ik denk dat CO2reductie op zichzelf nooit leidend moet zijn. De grap is eigenlijk dat ik een van de bekendste klimaatcritici ben in Nederland. Maar als je kijkt naar hoe ik leef: ik ben 49 jaar en heb geen auto, ook nooit gehad. Ik doe alles met de fiets en vlieg nauwelijks. Ik leef dus eigenlijk zoals veel klimaatactivisten vinden dat we allemaal moeten leven. Maar doe ik dat om het klimaat te redden? Nee natuurlijk niet. Ik ben daarom van mening dat we klimaat- of milieu verbeterende maatregelen moeten kiezen op andere, wellicht persoonlijke, gronden.” 

Het Nederlandse milieu is een puinhoop 

“Wanneer ik kijk naar de klimaatproblemen van de afgelopen vier á vijf jaar, zijn dat stikstof en biomassa in Nederland. Valt het dan niet op dat ondanks alle schade, de gevestigde milieugroepen zich niet laten horen?” Aldus Johan Vollenbroek, een critici die zich focust op het kenbaar maken van klimaat- en milieutoestanden door middel van wettige middelen. De focus ligt binnen de organisatie Mobilisation for the Environment vooral op stikstof, Urgenda houdt zich bezig met het klimaat. 

“Het Nederlandse milieu is een grote puinhoop, we hebben een slechte luchtkwaliteit. Doordat het vlieg- en autoverkeer door de coronacrisis fors is teruggedrongen, gaat het een stuk beter met de luchtkwaliteit maar over het algemeen hangt Nederland gewoon onderaan in Europa. We zitten hier in dit land met te veel mensen en te veel vee. Meer dan 70% van de vervuiling wordt veroorzaakt door de ammoniakemissies van de boeren. Al doet het verkeer ook een duit in het bakje.  

Het is altijd nog de vraag of mensen daadwerkelijk een andere kijk op de toekomst krijgen, nu de tijdelijke milieuvoordelen zich laten zien. Vollenbroek vervolgt: Het is een mogelijkheid dat mensen zich gaan realiseren hoe de luchtkwaliteit ook kan zijn. Mensen komen erachter dat de luchtkwaliteit slecht is door het verkeer. Er zijn op dit moment veel discussies over dit onderwerp. Het is goed dat deze gevoerd worden. 

Positief dus. Mensen openen hun ogen en hebben door dat de wij ook deel uitmaken van het ecosysteem. We kunnen niet alles beheersen met technieken en moeten daarom naar onze Westerse instelling kijken. Daar wil ik overigens niet mee zeggen dat het ecosysteem nu terugslaat, daar wil ik mee zeggen dat de mens de problemen zelf introduceert.” Sluit Vollenbroek af. 

Kabinet nog niet op koers 

Urgenda brengt sinds 12 maart iedere maand de laatste CO2-monitoring cijfers uit in een nieuw dashboard. “Ondanks het coronavirus is de uitstoot van broeikasgassen slechts 19% lager dan in 1990. Voor 1 april zal nog een extra pakket met maatregelen moeten komen die de uitstoot structureel nog 14 Mton extra omlaag brengen.”, vermeldt Urgenda. 

Marjan Minnesma, de directeur van Urgenda, sluit het persbericht af: “We zijn heel benieuwd wat de Ministerraad op 27 maart gaat besluiten en hoeveel middelen er dan worden uitgetrokken om te doen wat nodig is. Urgenda heeft samen met 800 organisaties een 54puntenplan aangeboden, waarmee het vonnis nog gehaald kan worden. De overheid kan er ook voor kiezen om meer kolencentrales te sluiten of om een mix van beide te maken. Dat is aan hen, maar zeggen dat het niet kan, is geen optie.” 

‘Politicus kunnen de smaak van een beter milieu te pakken krijgen’

De tijd zal het leren 

Net als de Coronacrisis zijn de onderzoeken naar milieuvoordelen van COVID-19 in de volle gang. Wat die milieuvoordelen zijn en hoe we deze verklaren, wordt met de week duidelijker. Het KNMI, RIVM en nog talloze andere organisaties, journalisten en wetenschappers proberen het nieuwe coronavirus te begrijpen. 

“De tijd zal het leren”, een spreekwoord dat we vaak horen en 100% toepasbaar is op de toestanden rondom COVID-19. Want Nederland maakt zich zorgen. Zorgen om het welzijn van elkaar, het milieu en de rest van de wereld. Echter lijkt het Nederlandse kabinet zich geen grote zorgen te maken. “Het kabinet heeft andere prioriteiten”, was eind maart dan ook een opmerkelijke uitspraak van Eric Wiebens, minister Economie Zaken en Klimaat (VVD). 

De Nederlandse staat moet in 2020 25% minder broeikasgassen uitstoten dan in 1990. Dat besloot Rechtbank Den Haag op 24 juni 2015. En opnieuw in 2019 oordeelde de Hoge Raad dat de Staat meer moet ondernemen om aan de Urgenda klimaatzaak te voldoen. 

Doordat er een risico bestaat van gevaarlijke klimaatverandering moet dat specifieke reductiepercentage behaald worden. Nu er milieuvoordelen zijn ontstaan door de coronacrisis is er sprake van een vermindering van 19%. Deze milieuvoordelen zijn tijdelijk, wat betekend dat Nederland nog ver verwijderd is van de vereiste 25%.  

Al bij al zien we dat de coronacrisis een duwtje in de rug kan zijn voor mensen, politicus en natuur. Het thuiswerken kan het nieuwe normaal worden en politicus kunnen de smaak te pakken krijgen. Geen omslag, maar wel een goed voorbeeld, waar zowel mens als natuur heel content mee kan zijn.