Door: Hidde van Gijn & Martijn Bastianen

Eerder deze week bleek dat Zwolse gynaecoloog Jan Wildschut in de jaren 80 en 90 ten minste zeventien donorkinderen heeft verwekt met zijn eigen sperma. De wensouders wist niet dat de arts zijn eigen zaad had gebruikt voor de inseminaties. Enkele jaren geleden was zo’n zelfde voorval in het nieuws verschenen, toen ging het om de louche praktijken van de arts Jan Karbaat.

Het zaad van Karbaat is een van de grootste spermabankschandalen in Nederland. Jan Karbaat staat bekend als de ‘sperma-arts’, die met zijn eigen sperma meerdere kinderen op de wereld heeft gezet. Daarnaast heeft hij niet alleen gesjoemeld met zijn eigen zaad. Zijn kliniek in Barendrecht, genaamd Bijdorp, werd in 2009 gesloten door de Inspectie van Gezondheidszorg. Zo kwam er aan het daglicht dat hij had verteld aan een moeder dat ze tweemaal met het zaad van één donor was geïnsemineerd. Het bleek later te gaan om sperma van twee verschillende donoren. Ook werden er tweehonderd kinderen verwekt met het sperma van een Surinaamse man met het Syndroom van Asperger. Aan de ouders werd verteld dat het zaad van een witte man afkomstig was.

Maar ook bij de spermadonaties gaat het niet altijd vlekkeloos. Een Nederlandse spermadonor heeft in 2017 zijn sperma bij elf klinieken ingeleverd. Volgens de wet mag een zaaddonor maar bij één kliniek zijn sperma doneren. Ook heeft deze donor zijn zaad gedoneerd aan de bekende spermabank Cryos uit Denemarken. Bij deze spermabank wordt sperma wereldwijd gedoneerd en verkocht.

Zo weet je als spermadonor, donorkind en wensouders niet wat er in de wereld van zaad omgaat. Sperma wordt, zonder vergoeding, ingeleverd bij een kliniek, maar wat er verder mee gebeurt, is allesbehalve glashelder. Er is een ware spermahandel.

Neem een kijkje op onze officiële website waar ons onderzoek staat gepubliceerd.

s.boonstra | Onderzoeksredactie

De spermahandhaving

Sinds 2004 is de wet donorgegevens kunstmatige bevruchting doorgevoerd in Nederland. Hierdoor is anoniem donoren niet meer mogelijk en moeten alle gegevens van een spermadonor geregistreerd staan. Dit is na de invoer niet altijd goed gegaan. In 2019 verscheen er een artikel in het AD over een spermadonor in Nederland die in 2007 bij elf spermaklinieken zijn sperma heeft ingeleverd. Het is niet toegestaan om bij meerdere klinieken je sperma te doneren. Daarnaast heeft hij zijn sperma ook gedoneerd aan de Deense spermabank Cryos. Naar eigen zeggen heeft de man 150 kinderen op de wereld gezet. Martin Buijsen, hoogleraar gezondheidsrecht op de Erasmus Universiteit Rotterdam, is duidelijk over de registratieplicht van spermaklinieken: “Het goed registreren van een spermadonor is de verantwoordelijkheid van de kliniek.”

Volgens de huidige wet moeten alle gegevens aangeleverd worden bij een overkoepelende stichting, genaamd Stichting Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting. “Naar aanloop van de wet in 2004, heeft deze stichting moeite gehad met het aangeleverd krijgen van de juiste gegevens. Veel klinieken zijn toen overgegaan op het registeren van de gegevens, maar een aantal klinieken hebben verzuimd of zelfs bezwaar gemaakt tegen deze wet”, vertelt Buijsen.

De donorkinderen die voor 2004 zijn geboren, kunnen dus te maken krijgen met een anonieme donorvader waarvan de gegevens niet bekend zijn bij de kliniek of stichting. Volgens Buijsen is het achterhalen van deze donoren onmogelijk. “Je weet niet welke onderlinge afspraken zijn gemaakt tussen donor en kliniek. Zijn de gegevens toentertijd wel geregistreerd? Gaat de donorvader bezwaar maken als de gegevens worden verstrekt? Je kan er nooit de vinger achter krijgen. Ik zou niet weten hoe dit opgelost moeten worden.” Voor het donorkind geboren voor 2004 een flinke dreun om te incasseren. “Anoniem zaad doneren is niet in het belang van de nakomelingen. Het is psychisch enorm belastend en ongezond” betreurt de hoogleraar.

“Je mag in Nederland ook niet adverteren dat je in Thailand jonge meisjes kan misbruiken. Het is gewoon ziek.”

Normen en waarden

In de jaren 90 was er een advies vanuit de gezondheidsraad dat een donor maximaal 25 donorkinderen mocht hebben. In 2018 is deze norm veranderd door de NVOG (Nederlandse Vereniging Obstretrie en Gynaecologie) en KLEM (Klinische Embryologie) naar 12 gezinnen per donor. Buijsen vertelt hoe die norm is gevormd. “Deze wet is gebaseerd op een risico-inschatting van de co-sanguiniteit, het ontstaan van een relatie tussen donorkinderen met dezelfde donorvader. Uit onderzoek blijkt dat wanneer één donor 250 kinderen op de wereld zet, de kans op relaties tussen dezelfde nakomelingen minder dan één is. Dit blijft altijd nattevingerwerk.”

Bij de oude norm (25 kinderen per donor) bestaat ook het risico dat er succesvolle bevruchtingen over het hoofd worden gezien, zo vermeldt Ties van der Meer, voorzitter Stichting Donorkind: “Over het algemeen zullen de meeste patiënten wel aan de kliniek laten weten dat de bevruchting gelukt is, maar het komt wel voor dat vrouwen na de inseminatie nooit meer terugkomen. Dit was een gat in het systeem, hoewel de kliniek verantwoordelijk is om door te geven of er een kind is geboren en van welke moeder het kind is.”

Vruchtbaarheidstoerisme

Een ander probleem is volgens Ties van der Meer het zogenoemde vruchtbaarheidstoerisme, oftewel: het over de grens reizen voor een vruchtbaarheidsbehandeling. Wensouders die alsnog een anonieme donor willen maken hier gebruik van. “Er zijn in Nederland klinieken die mensen bemiddelen om in het buitenland geïnsemineerd te worden. Er bestaat zelfs een soort reisbureau voor deze vruchtbaarheidsreizen, deze organisatie heet Fertitravel. Het geeft gelijk aan hoe commercieel dit wereldje is. We hopen dat het na de volgende wetswijziging niet meer mogelijk is om hier reclame voor te maken. Je mag in Nederland ook niet adverteren dat je in Thailand jonge meisjes kan misbruiken. Het is gewoon ziek”, aldus van der Meer.

Alhoewel het volgens de Nederlandse richtlijnen niet meer is toegestaan om een kind te verwekken van een anonieme donor, gebeurt het nog steeds met een omweg. Sterker nog, het zijn de Nederlandse artsen die bemiddelen in dit proces.

s.boonstra | Onderzoeksredactie

Sperma is goud waard

Als je op het internet zoekt naar een spermadonor, kom je al snel uit op de spermabedrijf Cryos uit Denemarken. Via hun website kun je zoeken naar jouw perfecte donorvader. Je kan filteren op van alles: van lengte tot schoenmaat, van vorm gezicht tot bloedgroep, van genoten opleiding tot haardikte. Alsof je op Zalando naar een nieuwe trui of broek aan het zoeken bent.

Zoektocht

Als je op een profiel klikt, zie je een kinderfoto van de donor. Het is bij sommige donoren mogelijk om volwassenfoto’s te kunnen inzien. Dit is niet gratis. Je betaalt namelijk 250 euro om drie maanden toegang te krijgen tot enkele foto’s van de donoren.

Wil je luisteren naar de stem van je donorvader? Of ben je benieuwd naar het handschrift van de donor? Ook dit is allemaal mogelijk om te ervaren bij Cryos. Het personeel heeft eerst een gesprek gehad met de spermadonor om een soort profiel te schetsen hoe diegene overkomt. Er staat op elk profiel een verkooppraatje die alleen de positieve eigenschappen van de donor benadrukken.

Als je op een van de profielen klikt, staat er onderaan de pagina een waslijst van vragen die gesteld zijn aan de desbetreffende donor. Zo zijn er bijvoorbeeld vragen als: fietst u, wat is uw lievelingsseizoen, rookt u, eet u gezond, hoeveel alcohol drinkt u gemiddeld per week en nog vele andere persoonlijke vragen.

De wensouder(s) koopt sperma van een donor op Cryos. Je krijgt dan de keuze tussen vier mogelijkheden, namelijk MOT5-rietjes, MOT10-rietjes, MOT20-rietjes en MOT30+-rietjes. In deze rietjes zit 0,5 milliliter sperma. De verschillende mogelijkheden hebben te maken met de motiliteit (beweegbaarheid) van de zaadcellen. Afhankelijk van de behandeling die je van plan bent te kiezen, wordt er een advies gegeven. Dit kan variëren tussen één MOT5-rietje voor een ICSI-behandeling tot twee MOT10-rietjes of één MOT20-rietje voor een IUI-behandeling. De prijs verschilt per rietje. MOT5 is de goedkoopste mogelijkheid, MOT30+ is de duurste mogelijkheid. Het verschil zit hem in de kwaliteit van de zaadcellen.

Per ejaculatie komt er tussen de 3 tot 5 milliliter sperma vrij. Dat zijn dus ongeveer zes tot tien rietjes onbewerkt sperma voor Cryos. Zijn het zes MOT10-rietjes, dan verdient Cryos minimaal vijf duizend euro per donatie.

Kopen kopen kopen

Stel: je gaat met je kinderwens op de site van Cryos opzoek naar de geschikte donor. Na een tijdje rondbazuinen kom je uit bij donor Salvatore uit Italië. Alleen of samen met je partner kies je voor de veelvoorkomende ivf-behandeling. Daarvoor wordt één MOT20-rietje aanbevolen. Dit rietje kost je 1685 euro. Je kan ook kiezen om nog meerdere rietjes te bestellen voor als de behandeling niet lukt of als je meer kinderen wil in de toekomst van Salvatore. Als je dat niet doet, bestaat er een kans dat het zaad van Salvatore op is. Je reserveert een enkel rietje extra, dan wordt er nogmaals 1685 euro in rekening gebracht. Ook betaal je de quotareservering. Dit houdt in dat de donor niet het zwangerschapsquotum overschrijdt. Daar betaal jij als wensouder 437,50 euro voor.

Maar voor het toekomstige zaad wat je wil gebruiken, moet je een reserveringperiode kiezen. Ook hiervoor moet je geld betalen. Dat varieert van drie maanden voor 66,25 euro tot tien jaar voor 1356,25 euro.

Je bent er bijna. Je kiest de verzending van jouw gekozen sperma naar een spermakliniek naar keuze. Bij die verzendkeuze krijg je weer verschillende opties. Als je gaat voor verzending met droogijs, blijft het sperma voor drie dagen gekoeld tijdens de reis. Dit kost je 174 euro. Wil je meer zekerheid, kan je beter gaan voor de verzending met een stikstoftank. Dan blijft het sperma zeven dagen gekoeld. Dit kost je wel meer, namelijk 241 euro.

Je zet als wensouder een streep onder de kosten. Het kostenplaatje om sperma in te kopen, komt uit op 4425 euro als je een extra MOT20-rietje voor één jaar reserveert. Dan hebben we het alleen over de inkoop van sperma.

De donor verdient in Denemarken wel wat geld met zijn donatie. De kwaliteit van zaad bepaalt de vergoeding die de donor krijgt. Is het zaad goed en bewegelijk, dan kan de donor maximaal 67 euro verdienen met zijn donatie. Uit één donatie komen ongeveer vijf tot tien rietjes. Tel uit je winst.

“Spermaklinieken die nu nog samenwerken met buitenlandse partners zijn bezig met kinderhandel”

Ethische kant

Big business voor Cryos, zo vindt ook Ties van der Meer: “Spermabanken die gebruik maken van buitenlands sperma, gebruiken het sperma van een donor in meerdere landen. Bijvoorbeeld: donor A wordt gebruikt voor twaalf gezinnen in Nederland, maar kan ook tachtig kinderen verwekken in Duitsland, tweehonderd in de Verenigde Staten en tachtig in Australië. Dit soort spermabanken zijn uit om geld te verdienen, al zullen ze misschien zeggen dat ze het doen om mensen te helpen met hun kinderwens.”

Nederlandse spermaklinieken maken gebruik van dit soort buitenlandse klinieken, zoals Cryos. Tot grote ergernis van Van der Meer. “De klinieken leggen uit aan Nederlandse donoren dat ze maar twaalf gezinnen mogen helpen met hun sperma omdat het anders vervelend kan zijn voor de donorkinderen. Met het buitenlands sperma loop je het risico dat het donorkind veel meer broers en zussen heeft. Naar mijn mening zijn spermaklinieken die nu nog samenwerken met buitenlandse partners bezig met kinderhandel.”

Het AD vroeg in 2016 aan Cryos-directeur Ole Schou of het ethisch wel verantwoord is om geld te verdienen aan een dringende kinderwens. Schou zei: “In de gezondheidszorg verdient iedereen geld, dus wat is hier fout aan? We kunnen het niet gratis doen.” In 2012 was de omzet van het Deense bedrijf zo’n 135 miljoen euro. En dat allemaal verdient met dank aan de gulheid van de donoren over heel de wereld.

s.boonstra | Onderzoeksredactie

Door de ogen van een donor(kind)

Stel je voor: je komt er op jonge leeftijd achter dat de man die je als vader beschouwt niet je biologische vader is. Het is een situatie die de meeste zich niet kunnen voorstellen, maar treurig genoeg de realiteit voor een grote groep donorkinderen. Sinds 2004 is het volgens de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting in Nederland niet meer mogelijk om anoniem zaad te doneren. De wet stelt dat elk kind recht heeft om te weten wie zijn/haar biologische verwanten zijn.

Kind

Chantal van Essen (35) kwam er op dertienjarige leeftijd achter dat ze een donorkind was: “Ik heb altijd al het gevoel gehad dat er iets niet helemaal klopte in mijn thuissituatie, dus toen mijn moeder mij vertelde dat mijn stiefvader niet mijn echte vader was viel veel op zijn plek.” Dit nieuws bracht echter geen duidelijkheid over wie nou wél de vader van Chantal was, het was namelijk een anonieme donor. “Mijn moeder en stiefvader wilde niet dat ik er met iemand over praatte, ze zeiden dat ik er toch nooit achter ging komen wie mijn biologische vader was.” Zo gingen er jaren voorbij.

Pas toen Chantal in 2017 op de radio hoorde over het ‘Jan Karbaat-schandaal’ ging er een balletje rollen. In deze zaak werd gebruik gemaakt van DNA-onderzoek om te achterhalen hoeveel biologische verwanten er nou precies waren. “Ik heb me vrij snel aangemeld bij de FIOM en MyHeritage. Via deze weg ben ik erachter gekomen dat ik in ieder geval één halfzus en één halfbroer heb van dezelfde donor.” Haar halfbroer heeft ze nooit ontmoet, maar haar halfzus wel. “Het was heel bijzonder om haar te ontmoeten, al lijken we beide meer op onze moeders.”

“Stel er was een donor met het uiterlijk van Quasimodo, dan gingen de artsen dat natuurlijk niet vertellen.”

Donor

In de jaren 80 en 90 was het gebruikelijk dat zaaddonoren anoniem bleven, zo vertelt Lex van Wietingen (65), voormalig anoniem zaaddonor. In 1982 besloot Lex, na het lezen van een artikel in De Volkskrant over spermadonoren, om zelf donor te worden. Met toestemming van zijn vrouw hakte hij de knoop door en ging hij naar het Leids Medisch Centrum van Geboorteregeling. Na een intakegesprek met een arts en de goedkeuring van zijn proefdonatie, bleek Lex geschikt als donor.

Tijdens dit gesprek werd er een belangrijke keuze voorgelegd: doneer je anoniem, of doneer je bekend? Lex kreeg hulp in zijn beslissing: “De arts vertelde mij dat ik maar beter anoniem kon doneren, omdat iedereen dat deed.” Later is Lex erachter gekomen waarom dit werd opgedrongen door de arts. “Dit bleek handiger te zijn, omdat ze dan met meerdere anonieme donoren één wensmoeder konden proberen te bevruchten.”

Vandaag de dag is de keuze van donoren niet reuze bij de spermaklinieken. Vroeger was dat probleem er ook al. Daarom werden de wensouders niet te uitgebreid ingelicht over de fysieke gegevens van de donor. “Wensouders mochten niet te kieskeurig worden. Stel er was een donor met het uiterlijk van Quasimodo, dan gingen de artsen dat natuurlijk niet vertellen aan de wensouders, anders zou hij nooit gekozen worden.”

Maar het donorschap heeft ook een wonderbaarlijke kant. Zo is Lex bekend geraakt met een van zijn donorkinderen doormiddel van verschillende databanken. “Drie jaar geleden, op 3 juni, kreeg ik ’s morgens een mailtje van databank FamilyTreeDNA, met het bericht: you’ve got a match. Toen zag ik een foto van haar met de tekst daughter. Een week daarna ben ik met de trein naar haar toegegaan. Toen ik mijn donordochter voor de eerste keer zag op het perron, was ik zo blij als een aap met zeven staarten.”

Lex beschouwt zijn donordochter Lotte ook als zijn eigen dochter. “Ik zie Lotte een paar keer per jaar, met verjaardagen bijvoorbeeld. Haar kinderen zeggen tegen mijn vrouw ‘oma’, dat vind ik ontzettend leuk. En mijn vrouw ziet haar ook echt als haar dochter, omdat ze qua uiterlijk hartstikke veel op onze dochter lijkt.”

Op de vraag of hij meer contactzoekende donorkinderen verwacht in de toekomst, grapt Lex: “Mijn vrouw en ik hebben samen al drie dochters en dit is nog een dochter erbij. Het wordt tijd dat er eens een knul zich meldt!”