Door Sara Brouwers en Iris Boelens

Studenten met geestelijke gezondheidsproblemen moeten te lang wachten voordat ze bij een schoolpsycholoog of hulpinstantie terecht kunnen. Uit een rondvraag van de onderzoeksredactie blijkt dat studenten maandenlang op wachtlijsten staan, voordat ze een eerste gesprek krijgen met een deskundige. Oplossingen, die zijn er nog niet. ‘’Als ik eerder hulp had gekregen dan had ik ook eerder mijn leven weer kunnen oppakken’’, zegt een van de gedupeerden.

,,Ik heb een paar keer geprobeerd er een einde aan te maken.’’ 

,,Mijn eetstoornis werd steeds heftiger.’’

,,Ik begon mezelf te snijden omdat het slechter ging.’’

8 weken, 6 maanden, 2 jaar: jongvolwassenen met psychische klachten staan steeds langer op wachtlijsten. Uit onderzoek van Researchned in opdracht van het Interstedelijk Studenten overleg (ISO) blijkt dat studenten meer te maken hebben met psychische problemen. Gekeken naar de studentenpopulatie in Nederland laten de resultaten zien dat zeker 100.000 jongvolwassenen veel problemen ervaren, waaronder 35.000 ernstig. En dat zorgt voor groeiende wachttijden. In een enquête gehouden door twee journalisten van de onderzoeksredactie blijkt dat 87 procent van de ondervraagden de wachttijden veel te lang vindt duren. Iets meer dan 65 procent gaf aan dat ze niet voorbereid waren om maandenlang op professionele hulp te wachten.

 

Uitzichtloos 

”Het maakt mij erg uitzichtloos. Op dit moment ben ik dusdanig hopeloos dat ik niet inzie of ik ooit mentaal beter ga worden”, schrijft een gedupeerde. Maandenlang wachten op hulp terwijl hun klachten steeds verergeren, het is al jaren een beeld dat veel jongvolwassenen van de geestelijke gezondheidszorg herkennen. Een benadeelde noemt het wachten onmenselijk: ”Ik ben meerdere malen opgenomen geweest op de crisisafdeling. Het voelt ondraaglijk om zo lang te moeten wachten op de juiste behandeling.” Patiënten gaven aan meerdere keren zelfmoord probeerden te plegen, werden burn-out klachten erger en gingen sommigen aan de zware medicatie.

 

‘’het voelt ondraaglijk om zo lang te moeten wachten op de juiste behandeling’’

 

De verhalen zijn schrijnend en wanhopig, zo ook voor de 20-jarige Fenna*, een middelbare scholier uit Zuid-Limburg. Meerdere keren kwam ze terecht bij de ggz: ”Door mijn huisarts werd ik doorverwezen naar een instantie waar ik eerst een maand moest wachten op een intakegesprek en daarna een paar weken op de behandeling. Door een communicatiefout tussen de huisarts en de ggz duurde het ongeveer een maand langer voordat ik aan de beurt was.’’ Toen de intake van Fenna klaar was dacht ze dat ze eindelijk kon beginnen, maar ook toen werd ze teleurgesteld. ”Ik werd naar een andere psycholoog bij dezelfde instelling doorverwezen. Daar moest ik opnieuw een intake doen, wat weer twee maanden duurde. En toen hadden ze nog geen diagnose kunnen stellen. Ik was in totaal dus meer dan vier maanden verder en het enige wat ik had was een intake die nog steeds niet was afgerond.’’

*Naam is bekend bij redactie.

Ernstige situatie 

De moeder van Fenna is toen zonder hulp van de huisarts op zoek gegaan naar een andere psycholoog. ”Daar had ik een paar dagen later al een afspraak. Hij zei dat ik recht had op voorrang omdat mijn situatie op dat moment zo erg was dat ik niet naar school ging.’’

De lange wachttijden achtervolgt de Geestelijke Gezondheidszorg al enkele jaren, hoe complexer de problemen zijn, hoe langer de wachttijd zal zijn. Volgens de Algemene Rekenkamer komt dit omdat zorgverzekeraars een gemiddelde prijs hebben afgesproken voor een behandeling. Patiënten met een zware zorgvraag moeten daardoor langer wachten. De Algemene Rekenkamer benoemde in 2020 al dat het voor de bekostiging van de ggz het aantrekkelijker is om eerst te richten op patiënten die minder behandelingen nodig hebben.

Aandacht voor het probleem was er al begin 2020. 1047 dagen stond ggz-activist Charlotte Bouwman op een wachtlijst voor haar complexe stoornis. Ze kreeg landelijke aandacht toen ze met protestborden een zit-actie hield in de hal van het ministerie van Volksgezondheid. Daarnaast is het aantal bedden in de afgelopen jaren met 20 procent afgenomen en is er een personeelstekort in de sector. Wachttijden mogen eigenlijk maar maximaal 14 weken duren, maar uit cijfers van Vektis is te zien dat dit vaak overschreden wordt. En daar komt ook nog een crisistijd bovenop.

 

 

Lange wachttijden 

Uit een recent onderzoek gehouden door MIND blijkt dat door de huidige lockdown afspraken niet doorgaan en wachttijden nog langer worden. Volgens de ggz neemt het aantal crisismeldingen bij jeugdinstellingen sinds de crisis flink toe, in sommige regio’s zelfs met zestig procent. ”Vanaf december 2020 tot januari 2021 hadden wij evenveel aanmeldingen als het hele jaar ervoor”, vertelt Birgit van Dongen, kinderpsycholoog bij ggz-organisatie regio Rotterdam. ”Nu zitten we op een wachttijd van gemiddeld negen tot tien maanden.”

”Zelf kan ik niet zo veel doen aan de wachttijden. Ik probeer alleen hele goede zorg te bieden”, vertelt Van Dongen. ”Ook kunnen we iets veranderen door er meer geld in te pompen. Als organisatie krijg je een bepaald bedrag. Wanneer dat op is, kunnen wij geen nieuwe cliënten aannemen, waardoor je weer langere wachttijden krijgt. Maar zo makkelijk is het natuurlijk niet op te lossen, want dan had iemand al lang iets bedacht.’’

Verkeerde verwijzing 

Volgens van Dongen moeten studenten over een drempel gaan als ze besluiten om hulp te zoeken bij de geestelijke gezondheidszorg. ”En wanneer ze zich hebben aangemeld, komen ze terecht in een enorme wachtrij. Zo worden de klachten soms erger.’’ Dat maakt het werk voor Van Dongen niet makkelijker. ‘’Het vertrouwen in de zorg neemt af en dat kan in de weg staan van een goede behandeling.” 

‘’De lange wachtrij groeit ook doordat een huisarts soms een ander idee heeft over de beste plek voor een persoon’’, vertelt Van Dongen. ‘’Het is ook lastig voor een huisarts, omdat er steeds meer versnippering in de zorg is, er zijn steeds meer verschillende zorginstanties en poliklinieken.’’ 

Goede samenwerking 

De Landelijke Huisartsen Vereniging schreef vorig jaar al een brief gericht aan alle kamerleden over de gevolgen van de lange wachttijden die zij ook zien in hun praktijken. ’’Huisartsen kunnen veel doen voor mensen met psychische problemen’’, meldt de vereniging. ‘’Maar dan moet de samenwerking wel goed verlopen.’’ In de brief roepen ze hun zorgen uit: ‘’Huisartsen merken echter nog steeds dagelijks dat patiënten met psychische problematiek tussen wal en schip vallen. Daarom moet de druk op dit thema onverminderd sterk blijven.’’ 

Coronadip 

Om de stap om hulp iets kleiner te maken, wenden veel studenten zich daarom tot een schoolpsycholoog. Maar uit een rondgang van de onderzoeksredactie blijkt dat veel studenten moeten wachten totdat ze bij een schoolpsycholoog terecht komen, soms wel langer dan drie maanden. ”Ik had last van een coronadip en probeerde een afspraak te maken bij een schoolpsycholoog. Ik moest zeker twee maanden wachten totdat ik bij een schoolpsycholoog terecht kon.’’ Een andere student meldt dat het voelt alsof ze aan haar lot wordt overgelaten. Hoewel de wachttijden bij veel hogescholen lang zijn, zijn het voornamelijk Fontys-studenten die klagen. ”Ik heb wel geprobeerd een tweede gesprek in te roosteren, maar dat is erg lastig. Het kan zeker weer drie weken duren voordat je plek hebt.’’ 

Maar zelfs wanneer studenten eindelijk een plekje hebben bemachtigd, zijn ze niet te spreken over de aangeboden hulp. ‘’Het ergste was dat ik na al die tijd geen goed advies kreeg. Volgens de schoolpsycholoog zaten ‘we gelukkig niet in een oorlog’ en moest ik maar een schema gaan maken. Dat is de laatste keer dat ik om hulp heb gevraagd.’’ 

Coronacrisis 

Vijf schoolpsychologen op 44.000 studenten: Fontys schoolpsycholoog Marco de Wind ervaart de lange wachttijden ook als een probleem. De schoolpsychologen lopen tegen meerdere problemen aan, waardoor de wachttijden blijven toenemen. Het is nu drukker bij de schoolpsycholoog door de coronacrisis. ”We merken dat de klachten van de studenten erger worden. Ze hebben vooral met eenzaamheid te kampen”, zegt De Wind. Ook gaat er iets mis bij de verwijzingen van de huisarts. ”Zij sturen veel studenten naar ons, omdat ze dan niet verzekerd hoeven te zijn. Hun eigen risico wordt steeds hoger, waardoor de stap naar reguliere zorg veel groter is.’’

‘’De wachttijden zijn ongeveer zes weken, terwijl je regulier veel langer moet wachten’’, meldt Erwin Hoeks, woordvoerder van Fontys. ‘’Ik kan me voorstellen dat er op een gegeven moment een grens is. Als die problematiek groter blijkt te zijn, dan zijn onze studentenpsychologen daar capaciteit niet op voorbereid. Dan verwijzen we ze door naar externe psychologen. Schoolpsychologen coachen daarnaast ook nog slb’ers en decanen.’’ 

Slb’ers 

Naast een schoolpsycholoog kunnen studenten ook bij hun slb’er terecht. Sabrina van Willigenburg, slb´er op de Fontys Hogeschool Journalistiek en coördinator voor de slb´ers, geeft haar studenten handvatten om zo hun welzijn te onderhouden. Dit doet ze door op de hoogte te zijn van haar studenten en ze door  te verwijzen als het nodig is. ”Ik denk dat elke docent deze verantwoordelijkheid wel voelt”, zegt Van Willigenburg. ”Wij doen ons uiterste best om studenten door te verwijzen en te helpen. Slb’ers hebben grenzen in waartoe hij/zij zich capabel acht. In veel gevallen is doorverwijzen standaard.’’ 

In deze tijd van corona is de bagage groter voor de slb´ers. Daarom biedt Fontys workshops aan de docenten over hoe zij de studenten zouden kunnen helpen. ”Als ik mocht beslissen hoe het eruit komt te zien op Fontys, zou ik iedere dag twee uur spreekuur willen aanbieden. Dit was er al lang geweest als er geen corona was”, vertelt Van Willigenburg. ”Daarnaast moeten we niet vergeten dat we een school zijn een geen zorginstelling.”

Laagdrempelig

Alsnog verwijst een schoolpsycholoog regelmatig een student naar een zorginstelling. Dat gebeurt bij 10 tot 15 procent van de studenten. Maar ze kijken eerst of ze het zelf kunnen oplossen. ”Een eetstoornis of een trauma kunnen wij niet in een paar sessies oplossen.’’ Volgens De Wind is van de schoolpsycholoog gaan naar een zorginstelling een soort overbrugging. ”Vaak zien studenten de schoolpsycholoog als een laagdrempelige plek om naartoe te gaan. Zeker als ze nog nooit met een psycholoog hebben gesproken.”

Vicieuze cirkel

Een vicieuze cirkel lijkt het wel, van de ene naar de andere wachtlijst. Jongeren worden letterlijk van het kastje naar de muur gestuurd. Er zijn al veel oplossingen bedacht, maar deze zijn erg lastig om na te streven. Volgens de Algemene Rekenkamer moet er eerst gekeken worden naar de groep patiënten met de grootste problemen. Bij de ggz is er wel sprake van voorrang. ”Als het crisis is, wordt er meteen aan de bel getrokken. Dan zetten we meer mensen in. Helaas is daar niet altijd ruimte voor’’, vertelt Birgit van Dongen. Dat blijkt ook uit hetzelfde onderzoek van de Algemene Rekenkamer: zeker 11.000 patiënten met zware psychische problemen moeten vier maanden of langer wachten voordat hun behandeling start.

Toch lijkt er een kleine doorbraak te zijn. Na de zit-actie van Charlotte Bouwman besloot staatssecretaris Blokhuis om zorgpartijen te vragen om een nieuwe werkwijze op te stellen. Patiënten met een lastige en dure behandelingsplan – die vaak buiten de boot vallen – krijgen een op maat gemaakte behandeling. Met zorgverzekeraars en de Nederlandse Zorgautoriteit gaat Blokhuis de lasten van dure behandelingen beter verdelen. Financiering zou er dan niet voor zorgen dat patiënten niet de juiste zorg krijgen omdat het eenmaal te duur is. ‘’Ik ben me er natuurlijk bewust van dat met dit plan niet alle uitdagingen in de ggz worden opgelost’’, meldt Blokhuis in een kamerbrief aan de Tweede Kamer. ‘’Er is nog volop werk te doen, met name op het punt van de wachttijden.’’ 

 

‘’Er is nog volop werk te doen’’ 

 

Binnenkort krijgt Fontys een zesde psycholoog erbij. ”Dat gaat alle wachttijden natuurlijk niet oplossen, maar het is een begin”, zegt Marco de Wind. Om de wachttijden nog meer te laten verdwijnen, trainen de schoolpsychologen de slb´ers om te signaleren. ”Zij zorgen ervoor dat onze kamer ietsjes leger blijft.” Volgens De Wind is het allerbelangrijkste om de taboe om naar een psycholoog te gaan te verbreken. ”Zo zullen eerst de wachttijden toenemen, maar dan kunnen wij mensen sneller en beter doorverwijzen.”

* Vanwege de gevoeligheid van het onderwerp is gekozen om sommige bronnen anoniem te houden voor het publiek. De bronnen zijn betrouwbaar en bekend bij de redactie.

Heb jij vragen over zelfmoord?

Stichting 113 zelfmoordpreventie: bel 113 of 0800-0113 (gratis). Chat anoniem op de website https://www.113.nl 

24 uur per dag bereikbaar, 7 dagen in de week.