Door Michiel van Dongen en Jesse Busser

Dat het coronavirus veel invloed heeft op het dagelijkse leven hoeven wij niet meer uit te leggen: de straten zijn leeg en in deze mooie lente zijn ook de terrassen leeg. Veel ondernemers hebben last van de maatregelen.

Even leek het er op dat de maatregelen van 15 maart criminaliteit in de hand zouden werken. Want wat gebeurde er? Mensen stroomden na de aankondiging van de totale sluiting van de horeca en de coffeeshops massaal naar de lokale coffeeshop. In de ontstane wachtrijen, gingen briefjes met de contactgegevens rond van straatdealers. De dag erna, op 16 maart, werd besloten dat de horeca en coffeeshops toch open mochten voor afhalen en bezorging.

Coffeeshop en haar maatschappelijke functie

De horeca ging weer open voor afhaal en bezorging. In Tilburg gingen tien van de elf shops open voor afhalen. Alleen coffeeshop Africa bleef dicht. Van deze tien shops hebben wij er zes gesproken. Wat opvalt is dat het verschil in omzet erg verschilt. De helft gaf aan in het begin van de strenge maatregelen aanzienlijk minder omzet te draaien en dat ze het lastig hebben om goed rond te komen. Dit komt omdat het stil is op straat en evenementen in bijvoorbeeld poppodium 013 niet meer doorgaan. Eén shop geeft aan weinig te merken qua klandizie, een andere shop zegt wel degelijk minder klanten de hebben maar dat de klanten meer afnemen waardoor dat gecompenseerd wordt. Ook was er een shop die niks kon zeggen over hun omzet omdat die elke dag schommelt.

De shops halen aan dat zij, naast het aanbieden van cannabis om mensen te voorzien in hun behoefte, een maatschappelijke functie hebben. Dat is dat ze straathandel tegengaan en blowers van de straat afhouden. Dat is ook een van de redenen waarom de shops niks veranderen aan de prijzen. Dat de shops alsnog open zijn is tenslotte een flinke streep door de rekening van de straatdealers die hun kans schoon zagen. Geen één van de shops zegt dan ook iets te merken van criminele cannabishandel op straat of extra overlast. Dit bevestigen meerdere buurtpreventies in Tilburg. Het lijkt er dus op dat de mensen de shops loyaal zijn en er niet buitensporig veel op straat wordt gekocht.

Dit blijkt ook uit onze enquête. Let wel: de enquête mag met een korrel zout worden genomen omdat hij is ingevuld door 25 personen, van wie elf niet-blowers.

We zien dat veel mensen de shops trouw blijven. Hierdoor zien we dat de cannabis gerelateerde overlast meevalt omdat straatdealers niet meer werk hebben dan normaal, iets waar ze stiekem wel op rekenden. Deze cijfers zijn wel betrouwbaar omdat een groot gedeelte niet blowt en de gemiddelde uitkomsten objectief lijken. Ook hebben verschillende buurtpreventiegroepen in Tilburg aangegeven geen extra overlast te ervaren. Op de maatschappelijke functie komen we terug.

De wietpas

 De situatie van de coffeeshops tijdens de coronacrisis valt goed te vergelijken met de wietpasperiode. Dit was het mislukte experiment van het kabinet Rutte I, waarmee het probeerde de criminaliteit te verminderen en drugstoerisme tegen te gaan. Over dit experiment kan je lezen in het rapport betreffende het softdrugsbeleid in Midden en West Brabant & Zeeland en dat in 2014 door de politieacademie werd geschreven. In het rapport staat dat bijna alle coffeeshops sinds 1 mei (toen de wietpas werd ingevoerd) werden geconfronteerd met een forse teruggang in het aantal klanten en omzet.

Naast dat een grote groep lokale klanten weigerden een wietpas te halen, kwamen er destijds minder buitenlanders naar de shops. Niet zoals nu, doordat er een virus heerst, maar omdat ze destijds niet binnen konden komen omdat ze geen Nederlanders waren. De wietpas luidde de afname in van het aantal coffeeshopklanten in Zeeland en Brabant. Tegelijkertijd bloeide de handel in het criminele circuit op. De situatie werd uiteindelijk onhoudbaar en in november van datzelfde jaar werd de wietpas weer afgeschaft. Net als toen zijn de shops nu aangewezen op de lokale bevolking. Niet omdat de klant lid moet zijn, zoals destijds, maar omdat de studenten, toeristen en werkenden nu veelal wegvallen.

In het rapport van de politieacademie staat ook een enquête die bij de Tilburgse coffeeshophouders afgenomen werd over de wietpasperiode. Een respondent schatte het percentage aan klanten vergeleken met de situatie voor de wietpas op 65 procent. Dat betekent dat de respondent tijdens de wietpas 35 procent(!) van zijn klantenbestand kwijtraakte, waarvan het aannemelijk is dat een groep daarvan op straat cannabis haalde. Een andere respondent schatte dat de omzet op 65 procent lag, maar dat hij minder dan 35 procent van zijn klanten is verloren. Dit komt omdat de weggevallen buitenlandse klanten naar schatting tot 15 procent meer cannabis afnemen dan de lokale klandizie.

Met behulp van de enquête is het ook te verklaren waarom minder lokale klanten in de shops kwamen dan voor de invoer van de wietpas. De volgende redenen kwamen het meest voor: de klanten waren overgestapt op het illegale circuit en de prijzen op de illegale markt bevielen hun wel. Ten tijde van de wietpas was men aan het bijkomen van een economische crisis en consumenten hadden minder te besteden. Als het coronavirus aanhoudt in Nederland is het niet ondenkbaar dat er weer eenzelfde scenario ontstaat. Dat het op 15 maart al fout leek te gaan met de straathandel in cannabis als de shops volledig zouden sluiten, is ongetwijfeld één van de redenen dat de shops open mochten blijven van de gemeente. En dat lijkt terecht: als wij onze bescheiden enquête er bij pakken zijn er een hoop mensen die niet stoppen met blowen als de shops volledig sluiten.

De Tilburgse coffeeshops hebben, met deze gedachte in het achterhoofd, overleg gevoerd met de gemeente toen een volledige sluiting onvermijdelijk leek. Want ze hadden al signalen opgevangen dat het een chaos zou gaan worden als de coffeeshops zouden sluiten. De shops uitten terecht hun zorgen, zien we als we kijken naar onze enquête.

Verandering cannabisgebruik

Jellinek heeft een onderzoek lopen naar de effecten van Corona op de cannabisconsumptie. De onderzoeksinstelling stelt dat er weinig recente data is uitgebracht omdat er tot medio april geen onderzoek is gedaan naar de relatie tussen Corona en drugsgebruik. Wel stelt Jellinek dat het bij de vorige viruscrisissen zag dat gestreste mensen meer risico hebben op verslavingen. Verder is het aannemelijk dat mensen meer gaan blowen uit verveling. Sommige Tilburgse shops geven aan minder mensen te zien, maar dat er gemiddeld meer wordt afgenomen. Cannabis kun je ook roken vanwege sociale motieven. Deze groep zal minder gaan roken. Je kunt dus stellen dat er ook afname in gebruik mogelijk is.

Het Trimbos-instituut heeft hier een enquête voor uitgezet. Hieruit kwam dat ruim twee van de vijf cannabisgebruikers meer zijn gaan blowen en dat een klein deel minder is gaan gebruiken. De enquête is 588 keer ingevuld. Hoewel onze enquête veel minder representatief is door het gebrek aan respondenten, konden wij dezelfde conclusie trekken.

The Grass Company

The Grass Company heeft al eerder onze vragen beantwoord en heeft er als één van de weinige shops geen problemen mee bij naam genoemd te worden. Zij geven aan begripvol te zijn en te luisteren naar de buurt. “Wij hebben contact met de buurt maar dat gaat over specifieke gevallen. Je moet dan denken aan een bezorgde buurtbewoner die graag wil weten wat voor maatregelen wij treffen. Of over een ouder stel dat naast één van onze zaken woont en zich toch nog een beetje zorgen maakt over het feit dat onze voordeur (gelegen naast die van hen) open bleef voor bezoekers.”

In overleg heeft The Grass Company daarop een terrasafscheiding neergezet tussen de deur van de shop en de voordeur van de buren zodat er meer afstand is. “Ook zorgen wij er voor dat een eventuele rij die buiten kan ontstaan omdat we maar een beperkt aantal bezoekers tegelijkertijd binnen laten niet hun kant op gaat maar voor onze eigen gevel langs gaat”.

“Ook over de uiteindelijke invulling van de richtlijnen is er contact geweest met de gemeente, waarna de shops het individueel weer hebben geïmplementeerd bij hun eigen zaak”, zegt The Grass Company over de maatregelen om het besmettingsgevaar zo ver mogelijk te verkleinen.

De stand van zaken bij de andere shops

In het begin van de coronamaatregelen gaven shops aan het erg moeilijk te hebben. Hoe zit dat een maand later? We besloten anoniem langs te gaan en een gezellig gesprekje te beginnen omdat we eerder al merkten dat de shops in het algemeen niet zaten te wachten op onze vragen. De vijf bezochte coffeeshops houden zich inderdaad erg netjes aan de regels: plexiglas op de balies, handschoenen, een bezoekerslimiet en bij shops met een beveiliger draagt deze een mondkapje.

Van de vijf hadden er drie het rustiger dan normaal. Eén van de shops vertelde ons dat het goed gaat ondanks dat er minder mensen komen. Het aantal klanten is afgenomen. “Het lijkt wel dat de blowers flink aan het blowen zijn geslagen in dat opzicht.” Dit werd bevestigd door de andere vier shops. Een andere shop gaf zelfs aan dat de enorme daling van de omzet van het begin inmiddels was gestabiliseerd. In de desbetreffende shop was het ook best gezellig. Er was geen rij maar er moesten wel mensen uit voordat wij naar binnen mochten. De vijfde shop die we bezochten kon geen gezellig gesprekje voeren met ons: het was daar gewoonweg te druk voor.

De cannabishandel in Tilburg

Stichting Verbond voor de Ophef van het Cannabisverbod (VOC) verdiept zich al jaren in de handel in Cannabis en de wetgeving. Ook de VOC weet niet hoe groot de cannabishandel precies is in Nederland: “Omdat een deel van de handel in cannabis in het illegale circuit plaatsvindt is de totale handel alleen maar te schatten,” vertelt Derrick Bergman, woordvoerder van de VOC. Tilburg telt elf coffeeshops en zo’n 220.000 inwoners, dus 1 coffeeshop per 20.000 inwoners. Tilburg heeft in vergelijking met de andere 103 coffeshophoudende gemeentes een grote coffeeshopdichtheid. Ter vergelijking: Breda heeft ongeveer één shop per 22.600 inwoners.

De stichting denkt dat de coffeeshops het deze tijd zwaar te verduren kunnen krijgen omdat de sociale functie van de coffeeshops wegvalt. Wat nu vooral overblijft is de maatschappelijke functie stelt VOC. “Het binnen 24 uur genomen besluit om de coffeeshops open te houden voor afhaalverkoop treft natuurlijk vooral de straatdealers. Zij waren al visitekaartjes aan het uitdelen aan klanten die op zondag 15 maart in de rij stonden voor de coffeeshops, toen het kabinet had aangekondigd dat alle shops binnen een half uur dicht moesten,” vertelt Bergman verder. De Nederlandse overheid kan op minder complimenten rekenen. “Overal ter wereld blijkt dat mensen cannabis willen kopen. Dat doen ze het liefst in een normale winkel, maar als dat niet kan doen ze het waar het maar kan. Wil je de illegale handel bestrijden, dan moet je dus zorgen voor voldoende verkooppunten.” De stichting vindt het dom dat de overheid al decennia proberen het aantal shops te verminderen. “In de jaren negentig waren er meer dan 1500 coffeeshops in Nederland, nu nog 573. Dat leidt tot overmatige drukte bij de overgebleven coffeeshops en gouden kansen voor dealers.”

Om de dealers deze tijd tegen te gaan zou de groep het toejuichen als cannabis mag worden bezorgd. “Dat is nu volstrekt verboden, dus springt de illegale handel in een gat in de markt. Als coffeeshops mogen bezorgen, sla je twee vliegen in één klap. Minder contacten en verplaatsingen van mensen die nu naar de coffeeshop gaan en de wind uit de zeilen van illegale scooter- en 06-dealers.”

Tenslotte zijn er meer mensen die zelf gaan kweken. Dit is daar het moment voor erkent VOC. “De meeste gemeenten en woningbouwverenigingen zetten geen mensen uit hun huis tijdens de Coronacrisis, tenzij er ernstige criminele activiteiten in het spel zijn. In die zin is het nu veiliger dan ooit sinds de invoering van de Damocles-wetgeving om thuis een paar planten voor persoonlijke consumptie te kweken.

Conclusie

Dus, samengevat valt de financiële dreun in de eerste instantie mee voor Tilburgse coffeeshops. Er zijn tien van de elf coffeeshops in Tilburg open. Hun omzet is minder dan voor de Coronacrisis maar zoals het er nu uit ziet wel gestabiliseerd. Er komen minder klanten maar de klanten die er wel zijn geven meer uit. Het zou volgens de VOC handig zijn als de coffeeshops wiet mogen bezorgen. Dat zou ervoor zorgen dat er minder gezondheidsrisico is (geen rijen voor de coffeeshop), en dat het illegale circuit de wind uit de zeilen wordt genomen.

Coffeeshops hebben een maatschappelijke functie, omdat ze, naast het aanbieden van cannabis om mensen te voorzien in hun behoefte, de straathandel tegengaan en blowers van de straat afhouden. Daarom veranderen de shops niks aan hun prijzen. Dat de shops alsnog open zijn zorgt ervoor dat het criminele circuit minder kansen krijgt. Daardoor blijven de blowers van de straat. Geen één van de shops zegt dan ook iets te merken van criminele cannabishandel op straat of extra overlast. Dit bevestigen meerdere buurtpreventies in Tilburg. Het lijkt er dus op dat de mensen de shops loyaal zijn en er niet buitensporig veel op straat wordt gekocht.