Met de introductie van het Franse voedsel ‘Nutri-Score’, is er nog een speler bijgekomen in het al volle team van voedsellogo’s in de supermarkt. Volgens sommigen is dit het alomvattende logo dat de consument echt zal helpen met het maken van de gezonde en bewuste keus. Maar hoe betrouwbaar en efficiënt zijn die voedsellogo’s nou echt en kan Nutri-Score een aanwinst zijn?

Duarte dos Santos Estrafalhote en Cas van Asseldonk

Om te beginnen is het goed om te weten wat er in dit onderzoek als ‘voedsellogo’ wordt gezien. Dit onderzoek focust op logo’s gemaakt door onafhankelijke partijen die zelf geen producten maken. Deze kan je dan weer onderverdelen in twee categorieën. Aan de ene kant de keurmerken zoals Beter Leven, EKO en Fairtrade. Aan de andere kant de voedselkeuzelogo’s zoals Nutri-Score, Britse verkeerslichtensysteem en het Zweedse Keyhole. Zowel het keurmerk als het voedselkeuzelogo wordt op de verpakkingen van producten getoond om zo de consument bewust te maken in hetgeen wat hij koopt.  

Bron: Voedingscentrum

Voedsellogo’s in de politiek

Op 16 februari 2016 werd het onderwerp van voedsellogo’s al besproken in de Tweede Kamer. In een motie van voormalig D66-kamerlid Koşer Kaya en voormalig VVD-kamerlid Bart de Liefde, werd geconstateerd dat de grote hoeveelheid aan voedsellogo’s verwarrend en onbetrouwbaar zou zijn voor de consument. Daarnaast werd de toenmalige regering verzocht te zoeken naar een eenduidiger voedselkeurmerksysteem, waarbij fors gesnoeid moest worden in ‘het woud aan keurmerken’. In deze periode viel namelijk het Nederlandse voedselkeuze ‘Het Vinkje’ weg. Om het symbool te mogen gebruiken, moesten fabrikanten duizenden euro’s betalen aan de organisatie. Dit zorgt natuurlijk voor wantrouwen bij de consument. Gezonde producten zonder Vinkje leken voor de consument ongezond en andersom. Puur omdat bepaalde fabrikanten meer geld hadden om Het Vinkje op hun producten te zetten. Zowel de Consumentenbond als het Ministerie van Volksgezondheid was het de methode van keuren niet eens en besloot Het Vinkje niet langer te erkennen als landelijk voedselkeuzelogo. Tweeënhalf jaar later op 23 november 2018, maakt de Rijksoverheid in het Preventieakkoord bekend dat ze voor 2020 een nieuw voedselkeuzelogo invoeren. Nu sinds begin dit jaar Nutri-Score ook in Nederland meer erkenning krijgt, lijkt het erop dat Nutri-Score het beste voedselkeuzelogo is. Er zijn nog twee andere alternatieven. Het Britse verkeerslichtsysteem en het Zweedse Keyhole. Toch pleiten organisaties zoals de Consumentenbond voor het Franse logo. Voedsellogo’s zijn immers voor de consument dus is het wel noodzaak dat de consument een overzichtelijk logo kan gebruiken. In de volgende infographic staan de resultaten van een enquête over voedsellogo’s.  

Zoals in de infographic te zien is, zijn er twee punten duidelijk naar voren gekomen. Allereerst vragen consumenten zich af of alles wel klopt wat de logo’s aangeven. Daarnaast is het tweede punt dat het de ondervraagden handig lijkt om een groot overkoepelend logo te hebben. 

Betrouwbaarheid en transparantie

Het eerste punt dat duidelijk naar voren kwam uit de enquête is dat toch veel consumenten de voedsellogo’s niet vertrouwen en niet transparant genoeg vinden. Is deze achterdochtige houding tegenover de voedselkeuzelogo’s en keurmerken wel op zijn plek? Nee, zegt Hinke Kruizenga, diëtiste en hoofdredacteur van het Nederland tijdschrift voor Voeding en Diëtetiek (NTVD). “Keurmerken zijn transparant genoeg, er wordt echt streng gekeken wie de logo’s uitvoert.” vertelt Kruizenga. Volgens een onderzoek van Milieu Centraal klopt het wat Kruizinga verteld. Vooral de grote keurmerken zoals Beter Leven, Eko en Fairtrade worden streng in de gaten gehouden. Instanties zoals de Raad van Accreditatie en International Social and Environmental Accreditation and Labeling Alliance (ISEAL). Dit zijn twee vooraanstaande organisaties die de garantie geven dat die keurmerken precies uitvoeren wat ze beloven aan de consument. Naast de controle van bovenaf heeft Milieu Centraal in het onderzoek meer factoren in acht genomen. Zo moeten de doelstellingen van de keurmerken goed te vinden zijn voor de consument. Ook dit is volgens Milieu Centraal voor de grote keurmerken goed geregeld. Milieu Centraal heeft na het onderzoek een hulptool voor de consument gemaakt. De Keurmerkenwijzer geeft eenvoudig aan hoe transparant, duurzaam en verantwoordelijk een keurmerk is door middel van een bepaalde score. 

Voor de voedselkeuzelogo’s is er geen handige tool om na te gaan of het wel betrouwbaar is. Als consument wordt verwacht dat je het logo maar moet geloven. Toch is volgens Kruizenga ook het voedselkeuzelogo echt betrouwbaar. Alhoewel er bij Nutri-Score er hier en daar wel bepaalde opmerkelijke scores uit de hoed komen, is het logo voor het grootste deel correct. “Zolang ongezonde producten maar niet als gezonde producten worden aangegeven.” zegt Kruizenga. Een opmerkelijkheid van het Franse voedselkeuzelogo is dat door het algoritme die de score berekend, bruin en witbrood, dezelfde score kunnen krijgen. Dit algoritme maakte bij sommigen op Twitter wat los. Tweets als: “laten we de computer nou bepalen wat gezond is?!” vlogen over het sociale platform. Toch is ook de zorg om het algoritme vrij ongegrond. Hoewel niet alles een ideale keuze krijgt, is het algoritme secuur. Algoritme-expert Thomas van Schijndel bevestigd dit. “Uit zichzelf maakt een algoritme geen fouten, tenzij het fout is gecodeerd.” Op de vraag of algoritmes gemanipuleerd kunnen worden geeft van Schijndel aan dat dit naast een taboe ook lastig is om te doen. De partij die Nutri-Score heeft ontwikkeld, heeft geen enkel belang bij het manipuleren van voedsel. Het Franse Ministerie van Volksgezondheid zit namelijk achter het logo en het bijhorende algoritme. Er is dus geen sprake van commerciële belangen. Verder heeft het Franse ministerie een document met de volledige uitleg over hoe de scores worden berekend uitgegeven. Dit alles is ook voor de consument goed bereikbaar via de site van het Santé Publique France. Volgens Kruizenga is een voedselkeuzelogo betrouwbaar als het via de wetgeving wordt geregeld. Spanje, Duitsland en Zwitserland hebben Nutri-Score al nationaal omarmd. 

Hoe komt het dan dat veel consumenten keurmerken en voedselkeuzelogo’s niet echt vertrouwen? Dat heeft te maken met een aantal louche zaken in het verleden. Naast het door het bedrijfsleven opgezette Vinkje, is er nog meer gelobbyd. Zo hebben grote merken als Mars, Mondelez, Nestlé, PepsiCo, The Coca Cola Company en Unilever een nieuwe methode van het ‘stoplichtsysteem’ ontwikkeld. Helaas was de rekentool niet zoals het moet en werden producten zoals chocolade en frisdrank met een milde score afgedaan. Staatssecretaris Paul Blokhuis en voedselwaakhond Foodwatch vermoedde enkele vorm van inmenging. Het idee voor dat ‘lobbylogo’ is dan ook met een sisser afgelopen. Ook Foodwatch pleit voor Nutri-Score om het onafhankelijke en nauwkeurige karakter.

Efficiëntie en gemakkelijkheid

Punt twee is dat consumenten een overkoepelend voedsellogo handig zouden vinden. Het zou volgens de consument duidelijker zijn omdat een voedsellogo eenduidiger en consistent is. Toch is dit volgens Hinke Kruizenga niet ideaal. “Het probleem is dat begrippen zoals ‘eco’, ‘fairtrade en ‘gezond’ met elkaar te verbinden.’’ zegt Kruizenga. In de Nederlandse supermarkten liggen simpelweg te veel producten met verschillende logo’s die allemaal weer iets anders aanduiden. Bijvoorbeeld: het keurmerk Beter Leven gaat over hoe veel faciliteiten (kwaliteit van leven) een dier heeft gehad voor de slacht. Dit is al heel wat anders dan Fairtrade, dat zich hard maakt voor een eerlijke prijs voor lokale boeren. En dat verschilt ook weer met de ‘A-Score’ van Nutri-Score. Die geeft aan dat een bepaald product hoog aantal goede voedingswaarden bevat. 

Conclusie

Al met al blijkt uit het onderzoek dat de doelgroep niet tevreden (genoeg) is met de transparantie en duidelijkheid van de huidige keurmerken. Ondanks dit gevoel blijkt dat veel voedsellogo’s streng worden gecontroleerd op uitvoering en afkomst. Ook bleek dat de introductie van voedselkeuzelogo Nutri-Score een positieve werking zou hebben op het vertrouwen in de efficiëntie en transparantie van voedsellogo’s. De manier van hoe de scores worden berekend is waterdicht; het algoritme is zo gecodeerd dat het niet kan worden gemanipuleerd door bepaalde belanghebbenden. Verder zijn nieuwere voedsellogo’s vrij overzichtelijk met hun design, omdat ze met behulp van duidelijke kleuren en symbolen onderscheid maken tussen wat wel en niet gezond is. Er is zeker vraag naar een overkoepelend keurmerk, echter zijn er dan wel problemen omdat dingen als gezondheid en ecologische verantwoordelijkheid niet samen te koppelen zijn onder één score. Uiteindelijk kunnen we dus stellen dat, hoewel het vertrouwen onder het publiek nog niet ideaal is, voedsellogo’s wel transparant en betrouwbaar zijn – al is er nog wel ruimte voor wat meer duidelijkheid. Daarnaast blijft het beter een handjevol logo’s te hebben omdat een overkoepelend logo niet haar doel zal treffen. De angst voor manipulerende computers en enge voedsellobbyisten is dus niet gegrond.