Door Levi Rombouts en Rens Schuit

Maandag 21 november om 11 uur s ’ochtends mogen we eindelijk weer. Wij, Nederland, openen na acht jaar lang wachten het WK 2022 met een wedstrijd tegen Senegal. Dit WK zal zich afspelen in het gastland Qatar. Hoewel de gemiddelde voetbalfan vol smacht zit te wachten om zijn land te zien schitteren op dit WK, zijn er ook genoeg mensen die niet achter een WK in dit land staan. Er zou namelijk sprake zijn van schending van mensenrechten in Qatar, corruptie tijdens de verkiezingen, de gastarbeiders zouden hun loon niet uitbetaald krijgen en er wordt gewerkt in een levensgevaarlijke arbeidsomgeving met als gevolg: al meer dan 6.500 doden. In dit onderzoek gaan wij  een antwoord krijgen op onze hoofdvraag: Hoort het WK wel thuis in Qatar? Hiervoor beginnen we bij het begin: de eerste verkiezingsprocedure in 2009. (Bron foto hierboven: CGTN.com)

De weg naar Qatar
De voorbereiding voor een groot evenement als het WK voetbal begint jaren van tevoren. Hoe de verkiezingen in zijn werking gingen zie je hieronder:

Corruptie
De eerste stormvloed aan kritiek op het WK Qatar begon bij deze verkiezingen. Over de oprechtheid van de stemmingsrondes wordt namelijk flink getwijfeld. Uit miljoenen geheime berichten, bankschriften en een grootschalig Amerikaans onderzoek, dat in 2020 verscheen, blijkt dat vier FIFA-leden zouden zijn omgekocht. In dit onderzoek worden meerdere bewijsstukken getoond waarin vier namen voorkomen: Ricardo Texeira, Nicola Leoz, Jack Warner en Rafael Salguero. De twee laatstgenoemden zouden bij elkaar zo’n zes miljoen euro krijgen om op Rusland te stemmen voor het WK 2018. De andere twee, Texeira en Leoz, zouden een onbekend bedrag hebben gekregen om te stemmen op Qatar voor het WK wat vier jaar later zou plaatsvinden. Dit geld zouden ze hebben toegestoken gekregen van oud-voorzitter van Qatar Mohamed Bin Hammam. Deze Hammam is later, in 2011, geschorst door de FIFA toen hij stemmen zou hebben geronseld om voorzitter te worden.

Ook Texeira en Leoz zouden al eerder zijn verdacht van omkoping. Zij zouden met interim-voorzitter Angel Maria Villar een deal met andere FIFA-leden hebben opgezet om te stemmen om het WK 2022 in Qatar te houden. Villar kreeg een fikse geldboete, maar Texeira en Leoz ontsprongen de dans.

Heeft dit uiteindelijk invloed gehad op wie door zijn gegaan naar de volgende rondes? Ja, want met twee stemmen verschil had het zomaar kunnen zijn dat niet Australië, maar de VS, Japan of Zuid-Korea in de eerste ronde eruit moest.

De toenmalige FIFA-voorzitter, Sepp Blatter, ontkende alle vormen van corruptie in het verkiezingsproces van Qatar.

Algemene informatie Qatar
Voor we gaan kijken de rest is het handig om wat meer te weten te komen over het land Qatar, daarom volgt er nu wat algemene informatie over Qatar:

De eerste voorbereidingen
Qatar is met ‘maar’ 2,5 miljoen inwoners een relatief klein land. Ook wordt het wereldwijd niet als voetballand beschouwd. De Qatarrezen staan op plek 53 van de FIFA World Ranking. Kortom, Qatar moet nog een grote transformatie doorgaan om het WK te organiseren. En dat begint bij de bouw van verschillende stadions:

Zoals eerder benoemd worden er tijdens een WK in 8 stadions wedstrijden gespeeld. De stadions moeten aan een paar eisen voldoen: Er moet minimaal 40.000 man in kunnen en er moet een koelsysteem zijn, want de temperatuur kan tijdens het WK rond de 40 graden liggen. Om even te illustreren hoeveel werkzaamheden er nodig waren voor dit WK, beschrijven we de acht speelstadions. Drie van deze acht stadions bestonden al voor de voorbereidingen, maar ook die hebben een flinke transformatie doorgemaakt. Hieronder zie en lees je over de bouw van de stadions:

Voor alle bouw en verbouwingen van deze stadions waren arbeiders nodig en niet zo’n klein beetje ook. Ongeveer 100.000 gastarbeiders zijn ingevlogen om met de voorbereidingen van dit WK te komen helpen.

Wat gaat er mis?
Zoals eerder aangegeven kreeg Qatar als eerste kritiek op de manier hoe zij het WK hebben toegewezen gekregen. Dit zou volgens meerdere onderzoeken op een corrupte manier zijn gebeurd. Qatar bleef ondanks de verschillende bewijsstukken het gastland en dus konden de voorbereidingen beginnen. Om het WK in 2022 te realiseren werden er enorm veel gastarbeiders aangesteld. Deze gastarbeiders moesten er onder andere voor zorgen dat de stadions en hotels, die moeten worden gemaakt voor het WK, op tijd afkomen. Via het Kafala-systeem werden de nodige arbeidersmigranten binnengehaald.

Kafala-systeem, moderne slavernij
Door het Kafala-systeem word je als arbeidsmigrant gerekruteerd om voor een werkgever te gaan werken in bijvoorbeeld de bouw of beveiliging. Dit systeem wordt vooral gebruikt in Arabische landen, bijvoorbeeld: Libanon, Jordanië en dus Qatar. Dit systeem is vernoemd naar de kafeel, een lokale sponsor. Hij zorgt ervoor dat een gastarbeider toestemming krijgt om een land binnen te komen, daarna geeft hij de arbeider een verblijfs-en werkvergunning.

Wanneer de gastarbeider aankomt in het desbetreffende land, Qatar in dit geval, wordt je paspoort ingenomen waardoor je volledig afhankelijk wordt van je werkgever. Omdat je dus afhankelijk bent van je werkgever kan je niet van baan wisselen en geen eisen stellen als je je achterstallig salaris niet uitbetaald krijgt. Ook kan je niet naar huis als je dat zou willen. Als de werkgever zich zou terugtrekken vervallen al je wettelijke rechten als arbeidsmigrant.

“Het is een soort gedwongen arbeid,” zegt Ruud Bosgraaf, persvoorlichter van Amnesty International. “Je verliest veel van je vrijheid door dit systeem. Je durft ook niks meer, want je bent altijd bang dat je het land uitgezet wordt of dat je je baan kwijtraakt. Voor dat tweede zijn ze het meest bang. Dan kunnen ze namelijk geen geld meer sturen naar hun doodarme familie.”

Schending van de mensenrechten
Dit systeem zorgt ervoor dat de arbeidsmarktpositie van de werknemer compleet onderdanig is ten opzichte van de positie van de werkgever. Hierdoor ontstaat er niet alleen een oneerlijke verhouding, ook schendt het hierdoor meerdere mensenrechten. We zetten de problemen even op een rijtje:
– De arbeidsmigrant heeft na de aankomst geen paspoort meer. Als een sponsor zich na enige tijd terugtrekt verliest de werknemer niet alleen zijn baan, maar ook al zijn wettelijke rechten.
-Lonen worden niet of te laat uitbetaald. De arbeidsmigrant komt hierdoor flink in de schulden. Ook kunnen de werknemers er niets van zeggen; bij enige tegenspraak worden ze ontslagen en verliezen ze dus hun baan en mogelijk hun paspoort.
-Werkgevers kunnen moeilijk worden gestraft. Vergelijkbaar met uitbetaling van de lonen. Wanneer er commentaar wordt gegeven op de manier van omgang met arbeiders wordt de desbetreffende persoon direct ontslagen.
-Verbod om vakbonden op te richten.
-Wetten om werknemers te beschermen worden niet nageleefd.

Naast deze problemen zijn er ook nog andere regels waarbij mensenrechten in gevaar komen, denk aan: perscensuur, vrouwen die worden achtergesteld en het hebben van een doodstraf.

Qatar zou zich ook niet houden aan bepaalde artikelen binnen de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. We zetten er even een paar op een rijtje. 

Artikel 13.1: Eenieder heeft het recht zich vrijelijk te verplaatsen en te vertoeven binnen de grenzen van elke Staat. 

13.2: Eenieder heeft het recht welk land ook, met inbegrip van het zijne, te verlaten en naar zijn land terug te keren. 

-> Door het Kafala-systeem zijn paspoorten ingenomen en kunnen arbeiders geen kant op. Volgens een nieuwe wet zouden werkgevers de paspoorten terug moeten geven, maar dit wordt nog lang niet door iedereen gedaan. 

Artikel 23.1: Eenieder heeft recht op arbeid, op vrije keuze van beroep, op rechtmatige en gunstige arbeidsvoorwaarden en op bescherming tegen werkloosheid. 

23.2: Eenieder, zonder enige achterstelling, heeft recht op gelijk loon voor gelijke arbeid. 

23.3: Eenieder, die arbeid verricht, heeft recht op een rechtvaardige en gunstige beloning, welke hem en zijn gezin een menswaardig bestaan verzekert, welke beloning zo nodig met andere middelen van sociale bescherming zal worden aangevuld. 

23.4: Eenieder heeft het recht om vakverenigingen op te richten en zich daarbij aan te sluiten ter bescherming van zijn belangen. 

-> Deze rechten worden geschonden door het Kafala-systeem. Mensen mogen niet van werkgever wisselen, geen eigen vakbond oprichten en krijgen amper of zelf niet betaald.  

Artikel 24: Eenieder heeft recht op rust en op eigen vrije tijd, met inbegrip van een redelijke beperking van de arbeidstijd, en op periodieke vakanties met behoud van loon.  

-> Vaak krijgen arbeiders geen pauze en werken ze een hele week door. Dit is in de loop van de tijd wel veranderd. Zo hebben arbeiders inmiddels vaker vrij en mogen ze langer pauze houden.  

Bijzonder is dat Qatar lid is van de VN. Alle VN landen moeten zich houden aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, maar toch wordt er niet ingegrepen.

De KNVB heeft ervoor gezorgd dat er een nieuwe regel is binnen het bid-systeem van de FIFA. “We willen niet nog een keer dat een land dat mensenrechten schendt een WK organiseert. Daarom heeft Nederland initiatief genomen om bij de FIFA een mensenrechtenparagraaf neer te leggen. Een land moet hiermee kunnen garanderen dat de mensenrechten worden gewaarborgd. Het is in de toekomst dus niet meer mogelijk dat een dit soort scenario’s voor gaan komen,” legt Jaap Paulsen van de KNVB uit. 

Slechte Arbeidsomstandigheden
Op het puntje, de wetten om werknemers te beschermen, gaan we graag wat dieper in. De arbeidsomstandigheden voor de gastarbeiders in Qatar zijn bar slecht. Ruud Bosgraaf van Amnesty International vertelt ons hoe dat er ongeveer uitziet:

“Arbeiders werken mega lange dagen, gemiddeld 8 tot 12 uur. Dat gebeurt onder die bizarre hitte die er daar is, er is weinig schaduw op de bouwplaatsen. Daarnaast hebben de arbeiders niet eens een dag vrij tussendoor. Ook het wonen is slecht, 24 man wonen bij elkaar in een kleine ruimte. Het sanitair in deze huizen is niet al te hygiënisch. Ook toegang tot schoon drinkwater is niet altijd een garantie in deze arbeiderswijken. Dit resulteert in hittestress, al duizenden mensen zijn hieraan gestorven.’’

Duizenden doden
En dat dodental is misschien wel het meest besproken onderwerp de laatste jaren in de aanloop naar dit WK. Amnesty schat dat er ongeveer 3 à 4 duizend man zijn omgekomen tijdens de voorbereidingen van het WK, The Guardian schat dat aantal nog vele malen hoger: 6500 man. Opvallend is dat er volgens FIFA-baas Gianni Infanto ‘slechts’ drie doden vielen in de voorbereiding naar dit WK toe. Deze getallen liggen flink uit elkaar, Ruud Bosgraaf vertelt hoe dit kan:

Verbeteringen
Na bakken met kritiek heeft Qatar toch wat gedaan aan de slechte arbeidsomstandigheden. De werknemers krijgen nu meer pauze en er is een minimumloon ingevoerd, daarnaast krijgen sommige arbeiders een extra vergoeding als ze hun eigen woonruimte moeten betalen. Ook het Kafala-syteem is officieel afgeschaft. Dit zou betekenen dat werknemers makkelijker kunnen wisselen van werkgever of naar huis gaan. Dit klinkt als dé oplossing voor het arbeidersprobleem, maar in de praktijk is dit niet zo. Werkgevers houden, ondanks het verbod, zich toch vast aan het Kafala-systeem. Er wordt hier niet tot nauwelijks op gecontroleerd.

Kritiek op Qatar
De kritiek op Qatar komt uit verschillende hoeken. Media doen onderzoek naar het land en trekken conclusies, maar ook mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Human Rights Watch houden de situatie nauwlettend in de gaten. Zelfs vanuit de hoek die straks in de stadions moeten gaan zitten, de fans, komt kritiek.

In de media zijn verschillende personen die het voortouw nemen in de Qatar-discussie. Kijk bijvoorbeeld naar Ronald de Boer, Johan Derksen en Evgeniy Levchencko.

Ronald de Boer besloot in 2003 na een mooie carrière bij topclubs als FC Barcelona, Ajax en Rangers FC zijn voetballoopbaan te eindigen in de zandbak. Samen met zijn broer Frank de Boer en het gezin vertrok hij naar Qatar. Hij gaat spelen voor de voetbalclub Al-Rayyan om die club na één seizoen te verruilen voor Al-Shamal waar hij en Frank drie seizoenen zouden spelen.

Toen de carrière van de familie De Boer erop zat was het tijd om te genieten van de vrijheid. Frank besloot terug te keren naar Nederland en te gaan voor een carrière als trainer en Ronald bleef samen met zijn gezin in Qatar. En zo begon voor Ronald het balletje te rollen. In 2010 werd hij gevraagd om voor Qatar het bid-proces de promoten. Hier kreeg hij, meldde het Britse Daily Telegraph, zo’n 750.000 euro voor.

In 2021 werd Ronald de Boer officieel benoemd tot ambassadeur van het WK 2022 in Qatar. Wat hij hiervoor zou krijgen weten we niet, maar zelf beweert hij tegenover Het Parool het niet voor het geld te doen. Hij zegt zelf dat Xavi – inmiddels trainer van FC Barcelona, maar destijds nog trainer van het Qatarese Al-Sadd – nog geen 1 procent zou krijgen van zijn salaris bij die club. Dat zou betekenen dat Xavi, die wordt gezien als één van de beste middenvelders ooit, nog geen ton zou verdienen aan de promotie van het WK. “Zou hij zijn goede naam op het spel zetten als hij niet volledig achter deze boodschap zou staan? Natuurlijk niet. En voor mij geldt hetzelfde: ik doe dit, omdat ik een goed gevoel heb bij Qatar en de Qatarezen,” zei de Boer tegenover Het Parool. En dat allemaal terwijl David Beckham in 2021 ook werd benoemd tot ambassadeur van het Qatarese voetbal voor een bedrag van, schrik niet, 175 miljoen euro.

Inmiddels heeft Ronald de Boer al meerdere interviews achter de rug als ambassadeur en heeft hij zichzelf bij de publieke opinie niet populair gemaakt met zijn uitspraken. Zo zat hij laatst aan tafel bij Humberto Tan in het programma ‘Jinek’ waar hij zichzelf uitsprak over het dodenaantal. Bekijk hieronder het fragment:


Bron: RTL Talkshow

“We hebben contact met Ronald en sturen al onze rapporten, maar hij besluit om die weg te stoppen,” zegt Ruud Bosgraaf. “Hij heeft financiële belangen, dat mag, maar hij vertelt een positief en zonnig verhaal over Qatar. En het eerlijke verhaal vertellen is lastig met een financieel belang.”

Maar een criticus op het WK is bijvoorbeeld Johan Derksen. In het programma Veronica Inside – tegenwoordig Vandaag Inside – bekritiseerd Derksen alles over het WK en heeft hij geen goed woord over voor Ronald de Boer. Ruud Bosgraaf van Amnesty is blij met mensen zoals Johan:

Bekijk hier hoe Johan Derksen spreekt over Qatar in het programma Veronica Inside:

Bron: Vandaag Inside
En dan hebben we Evgeniy Levchencko. Hij is oud-voetballer van onder andere Vitesse, Willem II en Cambuur. De laatste tijd is hij veel in het nieuws vanwege de oorlog in Oekraïne, het land waar hij vandaan komt. Tegenwoordig is hij voorzitter van VVCS en is hij af en toe te zien bij Studio Voetbal.

Wij spraken met hem over hoe hij kijkt naar de komst van het WK in Qatar:


Geloof het of niet, maar ook vanuit deze groep is veel kritiek: de fans. En dat terwijl de stadions juist gebouwd worden om door hen gevuld te worden. Om te peilen hoe jullie hierover denken hebben wij een enquête verspreid en daar kwamen de volgende antwoorden uit:

Boycotten WK
Dan lijkt het antwoord op alle kritiek heel simpel; Waarom boycotten we het WK dan niet gewoon? Landen weigeren het WK daar te spelen en zo hoeven er ook geen fans heen. Dit klinkt misschien als de ideale optie maar dat is het niet. Zo beaamt ook Evgeniy Levchenko:

‘’Mijn eerste ingeving was natuurlijk: boycotten dat WK! Maar als je er meer aandacht aan geeft zie je dat dit niet de juiste optie is. In eerste instantie had een WK sowieso niet mogen gaan naar een land waar mensenrechten worden geschonden. We kunnen nu juist dit WK gebruiken om een statement te maken.’’

Ook Ruud Bosgraaf is het met Levchenko eens: ‘’Wij, als Amnesty, denken niet dat een boycot de oplossing is voor het WK. Qatar had sowieso dit WK niet mogen krijgen, hier moeten we in de toekomst ook voor zorgen dat dit soort landen niet nog eens een WK krijgen toegeschreven. Maar als we nu het WK zouden boycotten, verliezen al die gastarbeiders ineens hun baan. Dan wordt een groot deel naar huis gestuurd en zal het de arbeiders alleen nog maar benadelen.’’

Hoort het WK voetbal thuis in Qatar?
Dan komen we aan bij de hoofdvraag van ons onderzoek: Hoort het WK voetbal thuis in Qatar?

Het is bekend dat een WK niet per se door een ‘voetballand’ hoeft te worden georganiseerd. Ook dit is al eerder voorgekomen kijk bijvoorbeeld naar Zuid-Afrika in 2010 en Zuid-Korea en Japan in 2002. Hier zijn ook Ruud Bosgraaf en Evgeniy Levchenko het mee eens. Zij vinden dat een WK organiseren voor een niet-voetballand een mooie kans is om hun land op de kaart te zetten. Toch zien ze graag dat er nooit meer een WK mag worden georganiseerd door een land waar mensenrechten worden geschonden. Volgens hen hoort dit WK niet thuis in Qatar.

De KNVB gebruikt het WK juist om een statement te maken, zo hopen ze in de toekomst verandering te zien vertelt persvoorlichter Jaap Paulsen: ‘’Wij hebben drie scenario’s:
1. We gaan niet en boycotten het WK
2. We gaan wel en voetballen alleen daar
3. We voetballen en we maken statements
Wij kiezen voor het derde. We zijn in gesprek gegaan met mensenrechtenorganisaties, internationale vakbonden, met buitenlandse zaken en partijen in Qatar en iedereen zei unaniem: ‘Juist als je naar het WK gaat laat je zien wat je in de toekomst graag ziet veranderen.’’ De woordvoerder van FIFA geeft ook aan dat statements maken tijdens dit WK zal worden toegestaan.

De FIFA komt als enige van de partijen met een ander antwoord: ‘’We moeten ons realiseren wat voor vooruitgang we hebben geboekt in Qatar, daar staan we als FIFA voor. Zonder de aandacht van de media op de voorbereidingen voor het WK zou dit nooit gebeurd zijn. Geen een land is perfect, maar we geloven dat voetbal zorgt voor goede veranderingen.’’

De FIFA focust zich meer op de vooruitgang die Qatar heeft doorgemaakt tijdens de voorbereiding. En ja vooruitgang was er zeker, maar een onveilige arbeidsomgeving, lonen niet uitbetalen, hittestress en duizenden doden past op geen enkele manier bij een WK voetbal. Het mag duidelijk zijn er is veel misgegaan in de voorbereidingen. Concluderend: een WK hoort niet thuis in Qatar.

Toekomst
Maar, hoe dan verder? Wordt er geleerd van de fouten die er in de voorbereiding van dit WK zijn gemaakt? Het antwoord op die vraag is ja. Als we terugkijken naar de verkiezingen helemaal terug in 2009 en 2010 zien we dat Qatar een biedboek heeft ingeleverd, wat is goedgekeurd door de FIFA. De eisen die er toentertijd werden gesteld lagen een stuk lager dan dat ze nu zijn.

Na alle kritiek heeft de FIFA in 2017 besloten om meer aandacht te besteden aan de eisen in het biedingsproces naar een WK toe. Wat verandert er dan precies? In het Biedboek moeten de landen opnemen hoe zij mensenrechtenstrategieën gaan behouden tijdens de voorbereidingen. Ook wordt er voor de toewijzing door de FIFA een evaluatie gehouden op het gebied van mensenrechten. Daarnaast worden er contractuele verplichtingen opgelegd om alle entiteiten te beschermen en te respecteren. Dit plan is ontwikkeld door de technische ondersteuning van het VN-bureau van de Hoge Commissaris voor de mensenrechten en door een hoop belanghebbenden.

De KNVB zegt ook tot zeker een jaar na het toernooi de situatie in Qatar te blijven monitoren. “Je ziet dat er al veer veranderd is in Qatar. Er zijn verschillende wetten doorgevoerd, maar nu gaat het om te invoering ervan en hoe verder je ermee komt hoe beter,” zegt Jaap Paulsen. “Het is ook niet alleen monitoren, maar ook het gesprek aangaan.”

Het lijkt erop dat de FIFA met de voorbereidingen in Qatar een harde les heeft geleerd, maar dit resulteert (gelukkig) in een strengere controle in de toekomst. Het is misschien nog even wachten, maar eind dit jaar zal misschien wel het meest besproken toernooit ooit plaatsvinden.